19 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तत्र तात चरिष्यसि
कर्म तत्त्वं समाचक्ष्व राष्ट्रे तस्य महीपतेः
त्वत्समो रूपसम्पन्नो न पश्यामि महीतले
ईदृशीम् आपदं प्राप्य कथं तत्र निवत्स्यसि
अदुःखार्हश्च बालश्च लालितश्चापि नित्यशः
सो ऽयम् आर्तश्च शान्तश्च किं नु रोचयिता त्विह
स त्वं मृदुश्च शूरश्च किं नु ते रोचते त्विह
सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुखोचितः
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ tvaṃ nakula kurvāṇastatra tāta cariṣyasi
karma tattvaṃ samācakṣva rāṣṭre tasya mahīpateḥ
tvatsamo rūpasampanno na paśyāmi mahītale
īdṛśīm āpadaṃ prāpya kathaṃ tatra nivatsyasi
aduḥkhārhaśca bālaśca lālitaścāpi nityaśaḥ
so 'yam ārtaśca śāntaśca kiṃ nu rocayitā tviha
sa tvaṃ mṛduśca śūraśca kiṃ nu te rocate tviha
sukumāraśca śūraśca darśanīyaḥ sukhocitaḥ
- 2
नकुल उवाच
अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनृपतेर् अहम्
सर्वथा ज्ञानसम्पन्नः कुशलः परिरक्षणे
ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्मैतत्सुप्रियं मम
दामग्रन्थीति विख्यातः कुशलो दामकर्मणि
न मा परिभविष्यन्ति जना जातु हि कर्हिचित्
nakula uvāca
aśvabandho bhaviṣyāmi virāṭanṛpater aham
sarvathā jñānasampannaḥ kuśalaḥ parirakṣaṇe
granthiko nāma nāmnāhaṃ karmaitatsupriyaṃ mama
dāmagranthīti vikhyātaḥ kuśalo dāmakarmaṇi
na mā paribhaviṣyanti janā jātu hi karhicit
- 3
कुशलो ऽस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सिते
प्रियाश्च सततं मे ऽश्वाः कुरुराज यथा तव
नदुष्टाश्च भविष्यन्ति किशोरा वडवा अपि
नदुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठेषु च रथेषु च
न मां परिभविष्यन्ति किशोरा वडवास्तथा
नदुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठे धुरि च मद्गताः
kuśalo 'smyaśvaśikṣāyāṃ tathaivāśvacikitsite
priyāśca satataṃ me 'śvāḥ kururāja yathā tava
naduṣṭāśca bhaviṣyanti kiśorā vaḍavā api
naduṣṭāśca bhaviṣyanti pṛṣṭheṣu ca ratheṣu ca
na māṃ paribhaviṣyanti kiśorā vaḍavāstathā
naduṣṭāśca bhaviṣyanti pṛṣṭhe dhuri ca madgatāḥ
- 4
ये माम् आमन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः
तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा
पुरा युधिष्ठिरस्याहं हयङ्गो भरतर्षभ
पाण्डवानां नरेन्द्राणाम् अश्वपालो ऽतिशोभनः
पाण्डवेन पुरा तात अश्वेष्वधिकृतः पुरा
युधिष्ठिरस्याश्वबन्धो वेद मां तेषु तेष्वहम्
परिभ्रमन्न् इहायातस्तव मत्स्यपते पुरम्
विराटनगरे छन्नश्चरिष्यामि महीपते
ye mām āmantrayiṣyanti virāṭanagare janāḥ
tebhya evaṃ pravakṣyāmi vihariṣyāmyahaṃ yathā
purā yudhiṣṭhirasyāhaṃ hayaṅgo bharatarṣabha
pāṇḍavānāṃ narendrāṇām aśvapālo 'tiśobhanaḥ
pāṇḍavena purā tāta aśveṣvadhikṛtaḥ purā
yudhiṣṭhirasyāśvabandho veda māṃ teṣu teṣvaham
paribhramann ihāyātastava matsyapate puram
virāṭanagare channaścariṣyāmi mahīpate
- 5
युधिष्ठिर उवाच
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या नये चोशनसा समः
मन्त्रैर्नानाविधैर्नीतः पथ्यैः सुपरिनिष्ठितैः
सुप्रणीतैः सुमार्गस्थो राजतन्त्रम् अपालयत्
न चास्य चलितं किंचिद्ददृशुस्तद्विदो जनाः
सुनीतनायी शूरश्च सर्वमन्त्रविशारदः
अधिकं मातुर् अस्माकं कुन्त्याः प्रियतरः सदा
सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि
माद्रीपुत्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा
किं वा त्वं तात कुर्वाणः प्रच्छन्नो विचरिष्यसि
वर्षं विराटनगरे बहुव्यालसमावृते
yudhiṣṭhira uvāca
bṛhaspatisamo buddhyā naye cośanasā samaḥ
mantrairnānāvidhairnītaḥ pathyaiḥ supariniṣṭhitaiḥ
supraṇītaiḥ sumārgastho rājatantram apālayat
na cāsya calitaṃ kiṃciddadṛśustadvido janāḥ
sunītanāyī śūraśca sarvamantraviśāradaḥ
adhikaṃ mātur asmākaṃ kuntyāḥ priyataraḥ sadā
sahadeva kathaṃ tasya samīpe vihariṣyasi
mādrīputra virāṭasya raṃsyase kena karmaṇā
kiṃ vā tvaṃ tāta kurvāṇaḥ pracchanno vicariṣyasi
varṣaṃ virāṭanagare bahuvyālasamāvṛte
- 6
सहदेव उवाच
गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः
प्रतिषेद्धा च दोग्धा च संख्याने कुशलो गवाम्
sahadeva uvāca
gosaṃkhyātā bhaviṣyāmi virāṭasya mahīpateḥ
pratiṣeddhā ca dogdhā ca saṃkhyāne kuśalo gavām
- 7
तन्तिपाल इति ख्यातो नाम्ना विदितम् अस्तु ते
अभिमानात्तु मां राजन्प्रवदिष्यन्ति पाण्डवाः
अरोगा बहुला पुष्टाः क्षीरवत्यो बहुप्रजाः
निष्पन्नसत्त्वाः सुभृता व्यपेतज्वरकिल्बिषाः
नष्टचोरभया नित्यं व्याधिव्याघ्रविवर्जिताः
गावः सुसुखिता राजन्निरुद्विग्ना निरामयाः
भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटपशवो नृप
निपुणं च चरिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः
न च मां वेत्स्यते कश्चित्तोषयिष्ये च तं नृपम्
वैराटे भूप संछन्नो विहरिष्याम्यहं यथा
अहं परिचरिष्यामि विराटं राजसत्तमम्
इत्येतन्मत्प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा
नकुलेनैवम् उक्तस्तु धर्मराजो ऽब्रवीद्वचः
tantipāla iti khyāto nāmnā viditam astu te
abhimānāttu māṃ rājanpravadiṣyanti pāṇḍavāḥ
arogā bahulā puṣṭāḥ kṣīravatyo bahuprajāḥ
niṣpannasattvāḥ subhṛtā vyapetajvarakilbiṣāḥ
naṣṭacorabhayā nityaṃ vyādhivyāghravivarjitāḥ
gāvaḥ susukhitā rājannirudvignā nirāmayāḥ
bhaviṣyanti mayā guptā virāṭapaśavo nṛpa
nipuṇaṃ ca cariṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ
na ca māṃ vetsyate kaścittoṣayiṣye ca taṃ nṛpam
vairāṭe bhūpa saṃchanno vihariṣyāmyahaṃ yathā
ahaṃ paricariṣyāmi virāṭaṃ rājasattamam
ityetanmatpratijñātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā
nakulenaivam uktastu dharmarājo 'bravīdvacaḥ
- 8
अहं हि भवता गोषु सततं प्रकृतः पुरा
तत्र मे कौशलं कर्म अवबुद्धं विशां पते
ahaṃ hi bhavatā goṣu satataṃ prakṛtaḥ purā
tatra me kauśalaṃ karma avabuddhaṃ viśāṃ pate
- 9
लक्षणं चरितं चापि गवां यच्चापि मङ्गलम्
तत्सर्वं मे सुविदितम् अन्यच्चापि महीपते
lakṣaṇaṃ caritaṃ cāpi gavāṃ yaccāpi maṅgalam
tatsarvaṃ me suviditam anyaccāpi mahīpate
- 10
वृषभान् अपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान्
येषां मूत्रम् उपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते
vṛṣabhān api jānāmi rājanpūjitalakṣaṇān
yeṣāṃ mūtram upāghrāya api vandhyā prasūyate
- 11
सो ऽहम् एवं चरिष्यामि प्रीतिर् अत्र हि मे सदा
विराटनगरे गूढो रंस्ये ऽहं तेन कर्मणा
तोषयिष्ये ऽपि राजानं मा भूच्चिन्ता तवानघ
न च मां वेत्स्यति परस्तत्ते रोचतु पार्थिव
इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा
so 'ham evaṃ cariṣyāmi prītir atra hi me sadā
virāṭanagare gūḍho raṃsye 'haṃ tena karmaṇā
toṣayiṣye 'pi rājānaṃ mā bhūccintā tavānagha
na ca māṃ vetsyati parastatte rocatu pārthiva
ityetadvaḥ pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā
- 12
युधिष्ठिर उवाच
इयं तु नः प्रिया भार्या प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी
किं करिष्यति पाञ्चाली राजसूयाभिषेचिता
मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्ठेव च स्वसा
yudhiṣṭhira uvāca
iyaṃ tu naḥ priyā bhāryā prāṇebhyo 'pi garīyasī
kiṃ kariṣyati pāñcālī rājasūyābhiṣecitā
māteva paripālyā ca pūjyā jyeṣṭheva ca svasā
- 13
केन स्म कर्मणा कृष्णा द्रौपदी विचरिष्यति
न हि किंचिद्विजानाति कर्म कर्तुं यथा स्त्रियः
kena sma karmaṇā kṛṣṇā draupadī vicariṣyati
na hi kiṃcidvijānāti karma kartuṃ yathā striyaḥ
- 14
सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी
पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति
इत्येवम् उक्त्वा भ्रातॄणां पाञ्चालीं द्रौपदीं प्रति
अथोवाच तदा कृष्णा युधिष्ठिरम् इदं वचः
sukumārī ca bālā ca rājaputrī yaśasvinī
pativratā mahābhāgā kathaṃ nu vicariṣyati
ityevam uktvā bhrātṝṇāṃ pāñcālīṃ draupadīṃ prati
athovāca tadā kṛṣṇā yudhiṣṭhiram idaṃ vacaḥ
- 15
माल्यगन्धान् अलंकारान्वस्त्राणि विविधानि च
एतान्येवाभिजानाति यतो जाता हि भामिनी
mālyagandhān alaṃkārānvastrāṇi vividhāni ca
etānyevābhijānāti yato jātā hi bhāminī
- 16
द्रौपद्युवाच
सैरन्ध्र्यो ऽरक्षिता लोके भुजिष्याः सन्ति भारत
नैवम् अन्याः स्त्रियो यान्ति इति लोकस्य निश्चयः
अहं वत्स्यामि राजेन्द्र निर्वृतो भव पार्थिव
यथा ते मत्कृते शोको न भवेन्नृप तच्छृणु
यथा तु मां न जानन्ति तत्करिष्याम्यहं विभो
छन्ना वत्स्याम्यहं यन्मां न विज्ञास्यन्ति केचन
वृत्तं तच्च समाख्यास्ये शम् आप्नुहि विशां पते
सैरन्ध्री जातिसम्पन्ना नाम्नाहं व्रतचारिणी
भविष्यामि महाराज विराटस्येति मे मतिः
एकपत्नीव्रताश्चैता इति लोकस्य निश्चयः
draupadyuvāca
sairandhryo 'rakṣitā loke bhujiṣyāḥ santi bhārata
naivam anyāḥ striyo yānti iti lokasya niścayaḥ
ahaṃ vatsyāmi rājendra nirvṛto bhava pārthiva
yathā te matkṛte śoko na bhavennṛpa tacchṛṇu
yathā tu māṃ na jānanti tatkariṣyāmyahaṃ vibho
channā vatsyāmyahaṃ yanmāṃ na vijñāsyanti kecana
vṛttaṃ tacca samākhyāsye śam āpnuhi viśāṃ pate
sairandhrī jātisampannā nāmnāhaṃ vratacāriṇī
bhaviṣyāmi mahārāja virāṭasyeti me matiḥ
ekapatnīvratāścaitā iti lokasya niścayaḥ
- 17
साहं ब्रुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि
युधिष्ठिरस्य गेहे ऽस्मि द्रौपद्याः परिचारिका
उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टा राज्ञा च भारत
प्रमदाहारिका लोके पुरुषाणां प्रवासिनाम्
नाहं तत्र भविष्यामि दुर्भरा राजवेश्मनि
कृता चैव सदा रक्षा व्रतेनैव नराधिप
आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वम् अनुपृच्छसि
sāhaṃ bruvāṇā sairandhrī kuśalā keśakarmaṇi
yudhiṣṭhirasya gehe 'smi draupadyāḥ paricārikā
uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭā rājñā ca bhārata
pramadāhārikā loke puruṣāṇāṃ pravāsinām
nāhaṃ tatra bhaviṣyāmi durbharā rājaveśmani
kṛtā caiva sadā rakṣā vratenaiva narādhipa
ātmaguptā cariṣyāmi yanmāṃ tvam anupṛcchasi
- 18
सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्यां यशस्विनीम्
सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा ते भूद्दुःखम् ईदृशम्
इत्येवं मत्प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा
sudeṣṇāṃ pratyupasthāsye rājabhāryāṃ yaśasvinīm
sā rakṣiṣyati māṃ prāptāṃ mā te bhūdduḥkham īdṛśam
ityevaṃ matpratijñātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā
- 19
युधिष्ठिर उवाच
कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाता यथा वदेत्
न पापम् अभिजानासि साधु साध्वीव्रते स्थिता
यथा न दुर्हृदः पापा भवन्ति सुखिनः पुनः
कुर्यास्तथा त्व कल्याणि लक्षयेयुर्न ते यथा
इति निगदितवृत्तां धर्मसूनुर्निशम्य प्रथितगुणगणौघालंकृतां राजपुत्रीम्
व्यसनशतनिमग्ना विक्रियन्ते न साध्व्यो मुदितहृदयवृत्तिर्वाक्यम् एतज्जगाद
yudhiṣṭhira uvāca
kalyāṇaṃ bhāṣase kṛṣṇe kule jātā yathā vadet
na pāpam abhijānāsi sādhu sādhvīvrate sthitā
yathā na durhṛdaḥ pāpā bhavanti sukhinaḥ punaḥ
kuryāstathā tva kalyāṇi lakṣayeyurna te yathā
iti nigaditavṛttāṃ dharmasūnurniśamya prathitaguṇagaṇaughālaṃkṛtāṃ rājaputrīm
vyasanaśatanimagnā vikriyante na sādhvyo muditahṛdayavṛttirvākyam etajjagāda

