30 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम्
छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tatasteṣāṃ mahārāja tatraivāmitatejasām
chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
- 2
व्यतीतः समयः सम्यग्वसतां वै पुरोत्तमे
कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः
vyatītaḥ samayaḥ samyagvasatāṃ vai purottame
kurvatāṃ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ
- 3
ततस्त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत
सुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु
tatastrayodaśasyānte tasya varṣasya bhārata
suśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu
- 4
ततो जवेन महता गोपाः पुरम् अथाव्रजत्
अपश्यन्मत्स्यराजं च रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली
tato javena mahatā gopāḥ puram athāvrajat
apaśyanmatsyarājaṃ ca rathātpraskandya kuṇḍalī
- 5
शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः
सद्भिश्च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश्च नरर्षभैः
śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ
sadbhiśca mantribhiḥ sārdhaṃ pāṇḍavaiśca nararṣabhaiḥ
- 6
तं सभायां महाराजम् आसीनं राष्ट्रवर्धनम्
सो ऽब्रवीद् उपसंगम्य विराटं प्रणतस्तदा
taṃ sabhāyāṃ mahārājam āsīnaṃ rāṣṭravardhanam
so 'bravīd upasaṃgamya virāṭaṃ praṇatastadā
- 7
अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान्
गवां शतसहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ते
तान्परीप्स मनुष्येन्द्र मा नेशुः पशवस्तव
asmānyudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān
gavāṃ śatasahasrāṇi trigartāḥ kālayanti te
tānparīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavastava
- 8
तच्छ्रुत्वा नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयोजयत्
रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम्
tacchrutvā nṛpatiḥ senāṃ matsyānāṃ samayojayat
rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām
- 9
राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यत्र भेजिरे
भानुमन्ति विचित्राणि सूपसेव्यानि भागशः
rājāno rājaputrāśca tanutrāṇyatra bhejire
bhānumanti vicitrāṇi sūpasevyāni bhāgaśaḥ
- 10
सवज्रायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम्
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीको ऽभ्यहारयत्
savajrāyasagarbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanam
virāṭasya priyo bhrātā śatānīko 'bhyahārayat
- 11
सर्वपारसवं वर्म कल्याणपटलं दृढम्
शतानीकाद् अवरजो मदिराश्वो ऽभ्यहारयत्
sarvapārasavaṃ varma kalyāṇapaṭalaṃ dṛḍham
śatānīkād avarajo madirāśvo 'bhyahārayat
- 12
शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत्
अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचम् आहरत्
śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimat
abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacam āharat
- 13
उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च
सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्तो ऽभ्यहारयत्
utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca
suvarṇapṛṣṭhaṃ sūryābhaṃ sūryadatto 'bhyahārayat
- 14
दृढम् आयसगर्भं तु श्वेतं वर्म शताक्षिमत्
विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खो ऽभ्यहारयत्
dṛḍham āyasagarbhaṃ tu śvetaṃ varma śatākṣimat
virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho 'bhyahārayat
- 15
शतशश्च तनुत्राणि यथास्वानि महारथाः
योत्स्यमानाभ्यनह्यन्त देवरूपाः प्रहारिणः
śataśaśca tanutrāṇi yathāsvāni mahārathāḥ
yotsyamānābhyanahyanta devarūpāḥ prahāriṇaḥ
- 16
सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः
पृथक्काञ्चनसंनाहान्रथेष्वश्वान् अयोजयन्
sūpaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ
pṛthakkāñcanasaṃnāhānratheṣvaśvān ayojayan
- 17
सूर्यचन्द्रप्रतीकाशो रथे दिव्ये हिरण्मयः
महानुभावो मत्स्यस्य ध्वज उच्छिश्रिये तदा
sūryacandrapratīkāśo rathe divye hiraṇmayaḥ
mahānubhāvo matsyasya dhvaja ucchiśriye tadā
- 18
अथान्यान्विविधाकारान्ध्वजान्हेमविभूषितान्
यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन्
athānyānvividhākārāndhvajānhemavibhūṣitān
yathāsvaṃ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan
- 19
अथ मत्स्यो ऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम्
कङ्कबल्लवगोपाला दामग्रन्थिश्च वीर्यवान्
युध्येयुर् इति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः
atha matsyo 'bravīdrājā śatānīkaṃ jaghanyajam
kaṅkaballavagopālā dāmagranthiśca vīryavān
yudhyeyur iti me buddhirvartate nātra saṃśayaḥ
- 20
एतेषाम् अपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः
कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च
प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्ताम् आयुधानि च
eteṣām api dīyantāṃ rathā dhvajapatākinaḥ
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca
pratimuñcantu gātreṣu dīyantām āyudhāni ca
- 21
वीराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजकरोपमाः
नेमे जातु न युध्येरन्न् इति मे धीयते मतिः
vīrāṅgarūpāḥ puruṣā nāgarājakaropamāḥ
neme jātu na yudhyerann iti me dhīyate matiḥ
- 22
एतच्छ्रुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं त्वरितमानसः
शतानीकस्तु पार्थेभ्यो रथान्राजन्समादिशत्
सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च
etacchrutvā tu nṛpatervākyaṃ tvaritamānasaḥ
śatānīkastu pārthebhyo rathānrājansamādiśat
sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca
- 23
तान्प्रहृष्टास्ततः सूता राजभक्तिपुरस्कृताः
निर्दिष्टान्नरदेवेन रथाञ्शीघ्रम् अयोजयन्
tānprahṛṣṭāstataḥ sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ
nirdiṣṭānnaradevena rathāñśīghram ayojayan
- 24
कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च
विराटः प्रादिशद्यानि तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम्
तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते परंतपाः
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca
virāṭaḥ prādiśadyāni teṣām akliṣṭakarmaṇām
tānyāmucya śarīreṣu daṃśitāste paraṃtapāḥ
- 25
तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वे युद्धविशारदाः
विराटम् अन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुंगवाः
चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः
tarasvinaśchannarūpāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
virāṭam anvayuḥ paścātsahitāḥ kurupuṃgavāḥ
catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ
- 26
भीमाश्च मत्तमातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः
क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षष्टिहायनाः
bhīmāśca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ
kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ
- 27
स्वारूढा युद्धकुशलैः शिक्षितैर्हस्तिसादिभिः
राजानम् अन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः
svārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitairhastisādibhiḥ
rājānam anvayuḥ paścāccalanta iva parvatāḥ
- 28
विशारदानां वश्यानां हृष्टानां चानुयायिनाम्
अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च
षष्टिश्चाश्वसहस्राणि मत्स्यानाम् अभिनिर्ययुः
viśāradānāṃ vaśyānāṃ hṛṣṭānāṃ cānuyāyinām
aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca
ṣaṣṭiścāśvasahasrāṇi matsyānām abhiniryayuḥ
- 29
तद् अनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्षभ
सम्प्रयातं महाराज निनीषन्तं गवां पदम्
tad anīkaṃ virāṭasya śuśubhe bharatarṣabha
samprayātaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padam
- 30
तद्बलाग्र्यं विराटस्य सम्प्रस्थितम् अशोभत
दृढायुधजनाकीर्णं गजाश्वरथसंकुलम्
tadbalāgryaṃ virāṭasya samprasthitam aśobhata
dṛḍhāyudhajanākīrṇaṃ gajāśvarathasaṃkulam

