24 shlokas
- 1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्
द्वैपायनोष्ठपुटनिःसृतम् अप्रमेयं
पुण्यं पवित्रम् अथ पापहरं शिवं च
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं
किं तस्य पुष्करजलैर् अभिषेचनेन
तद् एव लग्नं सुदिनं तद् एव
ताराबलं चन्द्रबलं तद् एव
ग्रहाश्च सर्वे सुमुखास्तद् एव
लक्ष्मीपतेर् अङ्घ्रियुगं स्मरेद्यदा
भाति सर्वेषु शास्त्रेषु रतिः सर्वेषु जन्तुषु
तारणं सर्वलोकेषु तेन भारत उच्यते
भारतं भानुमाइन्दुर्यदि न स्युर् अमी त्रयः
ततो ऽज्ञानतमोऽन्धस्य कावस्था जगतो भवेत्
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रम् अकल्मषम्
पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे
नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet
dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ
puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ
kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena
tad eva lagnaṃ sudinaṃ tad eva
tārābalaṃ candrabalaṃ tad eva
grahāśca sarve sumukhāstad eva
lakṣmīpater aṅghriyugaṃ smaredyadā
bhāti sarveṣu śāstreṣu ratiḥ sarveṣu jantuṣu
tāraṇaṃ sarvalokeṣu tena bhārata ucyate
bhārataṃ bhānumāinduryadi na syur amī trayaḥ
tato 'jñānatamo'ndhasya kāvasthā jagato bhavet
vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam
parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim
vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave
namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ
- 2
जनमेजय उवाच
कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः
अज्ञातवासम् उषिता दुर्योधनभयार्दिताः
वैशंपायनः
पतिव्रता महाभागा सततं ब्रह्मवादिनी
द्रौपदी च कथं ब्रह्मन्न् अज्ञाता दुःखितावसत्
ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूताः पौरोगवैः सह
अज्ञातवासम् अवसन्कथं च परिचारकाः
धर्मेण ते ऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः
अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम्
उपोपविश्य विद्वांसः स्नातकाः संशितव्रताः
ये तद्भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः
तान् अब्रुवन्महात्मानः शिष्टाः प्राञ्जलयस्तदा
अभ्यनुज्ञापयिष्यन्तस्तद्विवासं धृतव्रताः
विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम्
छद्मना हृतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः
उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान्
भवद्भिर् एव सहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः
अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम्
तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तद् अनुज्ञातुम् अर्हथ
दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः
जानन्तो विषमं कुर्युर् अस्मास्वत्यन्तवैरिणः
युक्ताचाराश्च युक्ताश्च क्षये स्वस्य जनस्य च
दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुम् अर्हति
अपि नस्तद्भवेद्भूयो यद्वयं ब्राह्मणैः सह
समस्तेष्वेव राष्ट्रेषु स्वराज्यं स्थापयेमहि
इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा
संमूर्छितो ऽभवद्राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः
तम् अथाश्वासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह
अथ धौम्यो ऽब्रवीद्वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा
राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः
नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति नराः कस्यांचिद् आपदि
देवैर् अप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुभिस्तदा
तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः
इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा
छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे
दितेः पुत्रैर्हृते राज्ये देवराजो ऽतिदुःखितः
ब्राह्मणं तोषयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं निधाय च
प्रसादाद्ब्रह्मणो राजन्दितेः पुत्रान्महाबलान्
निर्जित्य तरसा शत्रून्पुनर्लोकाञ्जुगोप ह
विष्णुनाश्मगिरिं प्राप्य तदादित्यां निवत्स्यता
गर्भे वधार्थं दैत्यानाम् अज्ञातेनोषितं चिरम्
प्रोष्य वामनरूपेण प्रच्छन्नं ब्रह्मचारिणा
बलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम्
और्वेण वसता छन्नम् ऊरौ ब्रह्मर्षिणा तदा
यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया
प्रच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्रनिग्रहे
वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम्
हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य छन्नम् आसता
विबुधानां हितं कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम्
तथा विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा
निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता गवि वर्षशः
विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य च
दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा
एवम् एते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्र तत्र ह
अजयञ्छात्रवान्मुख्यांस्तथा त्वम् अपि जेष्यसि
इति धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः सम्परिहर्षितः
शास्त्रबुद्धिः पुनर्भूत्वा व्यष्टम्भत युधिष्ठिरः
अथाब्रवीन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः
राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा सम्परिहर्षयन्
अवेक्षय महाराज तव गाण्डीवधन्वना
धर्मानुगतया बुद्ध्या न किंचित्साहसं कृतम्
सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितः
शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ
न वयं वर्त्म हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यति नो भवान्
तद्विधत्तां भवान्सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान्
इत्युक्ते भीमसेनेन ब्राह्मणाः परमाशिषः
प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान्यथास्वान्प्रययुर्गृहान्
सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा
आशीर् उक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः
ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः
अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः
सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः
उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णाम् आदाय भारत
क्रोशमात्रम् अतिक्रम्य तस्माद्वासान्निमित्ततः
श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थम् उद्यताः
पृथक्शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः
संधिविग्रहकालज्ञा मन्त्राय समुपाविशन्
janamejaya uvāca
kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ
ajñātavāsam uṣitā duryodhanabhayārditāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
pativratā mahābhāgā satataṃ brahmavādinī
draupadī ca kathaṃ brahmann ajñātā duḥkhitāvasat
te ca brāhmaṇamukhyāśca sūtāḥ paurogavaiḥ saha
ajñātavāsam avasankathaṃ ca paricārakāḥ
dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ
ajñātavāsaṃ vatsyantaśchannā varṣaṃ trayodaśam
upopaviśya vidvāṃsaḥ snātakāḥ saṃśitavratāḥ
ye tadbhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ
tān abruvanmahātmānaḥ śiṣṭāḥ prāñjalayastadā
abhyanujñāpayiṣyantastadvivāsaṃ dhṛtavratāḥ
viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrairyathā vayam
chadmanā hṛtarājyāśca niḥsvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ
uṣitāśca vane vāsaṃ yathā dvādaśa vatsarān
bhavadbhir eva sahitā vanyāhārā dvijottamāḥ
ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam
tadvatsyāmo vayaṃ channāstad anujñātum arhatha
duryodhanaśca duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥ
jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsvatyantavairiṇaḥ
yuktācārāśca yuktāśca kṣaye svasya janasya ca
durātmanāṃ hi kasteṣāṃ viśvāsaṃ gantum arhati
api nastadbhavedbhūyo yadvayaṃ brāhmaṇaiḥ saha
samasteṣveva rāṣṭreṣu svarājyaṃ sthāpayemahi
ityuktvā duḥkhaśokārtaḥ śucirdharmasutastadā
saṃmūrchito 'bhavadrājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ
tam athāśvāsayansarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha
atha dhaumyo 'bravīdvākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā
rājanvidvānbhavāndāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ
naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃcid āpadi
devair apyāpadaḥ prāptāśchannaiśca bahubhistadā
tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ
indreṇa niṣadhaṃ prāpya giriprasthāśrame tadā
channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe
diteḥ putrairhṛte rājye devarājo 'tiduḥkhitaḥ
brāhmaṇaṃ toṣayiṣyaṃśca brahmarūpaṃ nidhāya ca
prasādādbrahmaṇo rājanditeḥ putrānmahābalān
nirjitya tarasā śatrūnpunarlokāñjugopa ha
viṣṇunāśmagiriṃ prāpya tadādityāṃ nivatsyatā
garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram
proṣya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmacāriṇā
baleryathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramaistacca te śrutam
aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā
yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā
pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe
vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tacca te śrutam
hutāśanena yaccāpaḥ praviśya channam āsatā
vibudhānāṃ hitaṃ karma kṛtaṃ taccāpi te śrutam
tathā vivasvatā tāta channenottamatejasā
nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā gavi varṣaśaḥ
viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya ca
daśagrīvo hataśchannaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā
evam ete mahātmānaḥ pracchannāstatra tatra ha
ajayañchātravānmukhyāṃstathā tvam api jeṣyasi
iti dhaumyena dharmajño vākyaiḥ sampariharṣitaḥ
śāstrabuddhiḥ punarbhūtvā vyaṣṭambhata yudhiṣṭhiraḥ
athābravīnmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ
rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā sampariharṣayan
avekṣaya mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā
dharmānugatayā buddhyā na kiṃcitsāhasaṃ kṛtam
sahadevo mayā nityaṃ nakulaśca nivāritaḥ
śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau
na vayaṃ vartma hāsyāmo yasminyokṣyati no bhavān
tadvidhattāṃ bhavānsarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān
ityukte bhīmasenena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ
prayujyāpṛcchya bharatānyathāsvānprayayurgṛhān
sarve vedavido mukhyā yatayo munayastadā
āśīr uktvā yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ
te tu bhṛtyāśca dūtāśca śilpinaḥ paricārakāḥ
anujñāpya yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ
saha dhaumyena vidvāṃsastathā te pañca pāṇḍavāḥ
utthāya prayayurvīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata
krośamātram atikramya tasmādvāsānnimittataḥ
śvobhūte manujavyāghrāśchannavāsārtham udyatāḥ
pṛthakśāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ
saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan
- 3
वैशंपायन उवाच
यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः
अज्ञातवासम् उषितास्तच्छृणुष्व नराधिप
निवृत्तवनवासास्ते सत्यसंधा यशस्विनः
अकुर्वत पुनर्मन्त्रं सह धौम्येन पाण्डवाः
अथाब्रवीद्धर्मराजः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
भ्रातॄन्कृष्णां च सम्प्रेक्ष्य धौम्यं च कुरुनन्दन
तथा तु स वरांल्लब्ध्वा धर्माद्धर्मभृतां वरः
गत्वाश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वम् एव तत्
vaiśaṃpāyana uvāca
yathā virāṭanagare tava pūrvapitāmahāḥ
ajñātavāsam uṣitāstacchṛṇuṣva narādhipa
nivṛttavanavāsāste satyasaṃdhā yaśasvinaḥ
akurvata punarmantraṃ saha dhaumyena pāṇḍavāḥ
athābravīddharmarājaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
bhrātṝnkṛṣṇāṃ ca samprekṣya dhaumyaṃ ca kurunandana
tathā tu sa varāṃllabdhvā dharmāddharmabhṛtāṃ varaḥ
gatvāśramaṃ brāhmaṇebhya ācakhyau sarvam eva tat
- 4
कथयित्वा तु तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः
अरणीसहितं तस्मै ब्राह्मणाय न्यवेदयत्
kathayitvā tu tatsarvaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhiraḥ
araṇīsahitaṃ tasmai brāhmaṇāya nyavedayat
- 5
ततो युधिष्ठिरो राजा धर्मपुत्रो महामनाः
संनिवर्त्यानुजान्सर्वान् इति होवाच भारत
tato yudhiṣṭhiro rājā dharmaputro mahāmanāḥ
saṃnivartyānujānsarvān iti hovāca bhārata
- 6
द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद्विप्रोषिता वयम्
छद्मना हृतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः
उषिताश्च वने कृच्छ्रं यथा द्वादश वत्सरान्
अज्ञातचर्यां वत्स्याम छन्ना वर्षं त्रयोदशम्
त्रयोदशो ऽयं सम्प्राप्तः कृच्छ्रः परमदुर्वसः
संवत्सरम् इमं यत्र विहरेम निरामयम्
dvādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrādviproṣitā vayam
chadmanā hṛtarājyāśca niḥsvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ
uṣitāśca vane kṛcchraṃ yathā dvādaśa vatsarān
ajñātacaryāṃ vatsyāma channā varṣaṃ trayodaśam
trayodaśo 'yaṃ samprāptaḥ kṛcchraḥ paramadurvasaḥ
saṃvatsaram imaṃ yatra viharema nirāmayam
- 7
स साधु कौन्तेय इतो वासम् अर्जुन रोचय
अबुद्धा धार्तराष्ट्राणां सहिताः सह कृष्णया
संवत्सरम् इदं यत्र विचराम यथासुखम्
यत्रेमा वसतीः सर्वा वसेमाविदिताः परैः
sa sādhu kaunteya ito vāsam arjuna rocaya
abuddhā dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahitāḥ saha kṛṣṇayā
saṃvatsaram idaṃ yatra vicarāma yathāsukham
yatremā vasatīḥ sarvā vasemāviditāḥ paraiḥ
- 8
अर्जुन उवाच
तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप
अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ
arjuna uvāca
tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa
ajñātā vicariṣyāmo narāṇāṃ bharatarṣabha
- 9
किं तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानिचित्
रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित्स्म रोचय
kiṃ tu vāsāya rāṣṭrāṇi kīrtayiṣyāmi kānicit
ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃcitsma rocaya
- 10
सन्ति रम्या जनपदा बह्वन्नाः परितः कुरून्
पाञ्चालाश्चेदिमत्स्याश्च शूरसेनाः पटच्चराः
दशार्णा नवराष्ट्रं च मल्लाः शाल्वा युगंधराः
कुन्तिराष्ट्रं च विस्तीर्णं सुराष्ट्रावन्तयस्तथा
विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुकर्शन
रमणीयं जनाकीर्णं सुभिक्षं स्फीतम् एव च
नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुबहून्यपि
santi ramyā janapadā bahvannāḥ paritaḥ kurūn
pāñcālāścedimatsyāśca śūrasenāḥ paṭaccarāḥ
daśārṇā navarāṣṭraṃ ca mallāḥ śālvā yugaṃdharāḥ
kuntirāṣṭraṃ ca vistīrṇaṃ surāṣṭrāvantayastathā
virāṭanagaraṃ cāpi śrūyate śatrukarśana
ramaṇīyaṃ janākīrṇaṃ subhikṣaṃ sphītam eva ca
nānārāṣṭrāṇi cānyāni śrūyante subahūnyapi
- 11
एतेषां कतमो राजन्निवासस्तव रोचते
वत्स्यामो यत्र राजेन्द्र संवत्सरम् इमं वयम्
यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम्
कतमस्मिञ्जनपदे महाराज निवत्स्यसि
मा विषादे मनः कुर्याद्राज्यभ्रंश इति क्वचित्
eteṣāṃ katamo rājannivāsastava rocate
vatsyāmo yatra rājendra saṃvatsaram imaṃ vayam
yatra te rocate rājaṃstatra gacchāmahe vayam
katamasmiñjanapade mahārāja nivatsyasi
mā viṣāde manaḥ kuryādrājyabhraṃśa iti kvacit
- 12
युधिष्ठिर उवाच
एवम् एतन्महाबाहो यथा स भगवान्प्रभुः
अब्रवीत्सर्वभूतेशस्तत्तथा न तद् अन्यथा
yudhiṣṭhira uvāca
evam etanmahābāho yathā sa bhagavānprabhuḥ
abravītsarvabhūteśastattathā na tad anyathā
- 13
अवश्यं त्वेव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम्
संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर्द्रष्टव्यम् अकुतोभयम्
देशः पुण्यः समुद्दिष्टः सर्वबाधाविवर्जितः
यस्य यस्य वचो हीदं समहर्षत पाण्डवान्
avaśyaṃ tveva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukham
saṃmantrya sahitaiḥ sarvairdraṣṭavyam akutobhayam
deśaḥ puṇyaḥ samuddiṣṭaḥ sarvabādhāvivarjitaḥ
yasya yasya vaco hīdaṃ samaharṣata pāṇḍavān
- 14
मत्स्यो विराटो बलवान् अभिरक्षेत्स पाण्डवान्
धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धश्च सुमहाधनः
गुणवांल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर्विशारदः
तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिके ऽनघ
matsyo virāṭo balavān abhirakṣetsa pāṇḍavān
dharmaśīlo vadānyaśca vṛddhaśca sumahādhanaḥ
guṇavāṃllokavikhyāto dṛḍhabhaktirviśāradaḥ
tatra me rocate pārtha matsyarājāntike 'nagha
- 15
विराटनगरे तात संवत्सरम् इमं वयम्
कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि विहरिष्याम भारत
virāṭanagare tāta saṃvatsaram imaṃ vayam
kurvantastasya karmāṇi vihariṣyāma bhārata
- 16
यानि यानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम्
कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दनाः
yāni yāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayam
kartuṃ yo yatsa tatkarma bravītu kurunandanāḥ
- 17
अर्जुन उवाच
नरदेव कथं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि
विराटनृपतेः साधो रंस्यसे केन कर्मणा
अक्लिष्टवेषधारी च धार्मिको ह्यनसूयकः
न तवाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम्
सत्यवाग् असि याज्ञीको लोभक्रोधविवर्जितः
arjuna uvāca
naradeva kathaṃ karma rāṣṭre tasya kariṣyasi
virāṭanṛpateḥ sādho raṃsyase kena karmaṇā
akliṣṭaveṣadhārī ca dhārmiko hyanasūyakaḥ
na tavābhyucitaṃ karma nṛśaṃsaṃ nāpi kaitavam
satyavāg asi yājñīko lobhakrodhavivarjitaḥ
- 18
मृदुर्वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः
राजंस्त्वम् आपदा क्लिष्टः किं करिष्यसि पाण्डव
mṛdurvadānyo hrīmāṃśca dhārmikaḥ satyavikramaḥ
rājaṃstvam āpadā kliṣṭaḥ kiṃ kariṣyasi pāṇḍava
- 19
न दुःखम् उचितं किंचिद्राजन्वेद यथा जनः
स इमाम् आपदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि
अर्जुनेनैवम् उक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः
na duḥkham ucitaṃ kiṃcidrājanveda yathā janaḥ
sa imām āpadaṃ prāpya kathaṃ ghorāṃ tariṣyasi
arjunenaivam uktastu pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
- 20
युधिष्ठिर उवाच
शृणुध्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दनाः
विराटम् अनुसंप्राप्य राजानं पुरुषर्षभम्
yudhiṣṭhira uvāca
śṛṇudhvaṃ yatkariṣyāmi karma vai kurunandanāḥ
virāṭam anusaṃprāpya rājānaṃ puruṣarṣabham
- 21
सभास्तारो भविष्यामि तस्य राज्ञो महात्मनः
कङ्को नाम द्विजो भूत्वा मताक्षः प्रियदेविता
sabhāstāro bhaviṣyāmi tasya rājño mahātmanaḥ
kaṅko nāma dvijo bhūtvā matākṣaḥ priyadevitā
- 22
वैडूर्यान्काञ्चनान्दान्तान्फलैर्ज्योतीरसैः सह
कृष्णाक्षांल्लोहिताक्षांश्च निर्वर्त्स्यामि मनोरमान्
अरिष्टान्राजगोलिङ्गान्दर्शनीयान्सुवर्चसः
लोहितांश्चाश्मगर्भांश्च सन्ति तात धनानि मे
दर्शनीयान्सभानन्दान्कुशलैः साधु निष्ठितान्
अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्वा सम्प्रहृष्यन्ति मानवाः
तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले
देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति
कङ्को नाम्ना परिव्राट्च विराटस्य सभासदः
ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले
ब्राह्मो वेदो मयाधीतो वेदाङ्गानि च सर्वशः
धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः
पृष्टो ऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियहितं वचः
विराटनगरे छन्न एवंयुक्तः सदा वसे
विराटराजं रमयन्सामात्यं सहबान्धवम्
न च मां वेत्स्यते कश्चित्तोषयिष्ये च तं नृपम्
vaiḍūryānkāñcanāndāntānphalairjyotīrasaiḥ saha
kṛṣṇākṣāṃllohitākṣāṃśca nirvartsyāmi manoramān
ariṣṭānrājagoliṅgāndarśanīyānsuvarcasaḥ
lohitāṃścāśmagarbhāṃśca santi tāta dhanāni me
darśanīyānsabhānandānkuśalaiḥ sādhu niṣṭhitān
apyetānpāṇinā spṛṣṭvā samprahṛṣyanti mānavāḥ
tānvikīrya same deśe ramaṇīye vipāṃsule
deviṣyāmi yathākāmaṃ sa vihāro bhaviṣyati
kaṅko nāmnā parivrāṭca virāṭasya sabhāsadaḥ
jyotiṣe śakunajñāne nimitte cākṣakauśale
brāhmo vedo mayādhīto vedāṅgāni ca sarvaśaḥ
dharmakāmārthamokṣeṣu nītiśāstreṣu pāragaḥ
pṛṣṭo 'haṃ kathayiṣyāmi rājñaḥ priyahitaṃ vacaḥ
virāṭanagare channa evaṃyuktaḥ sadā vase
virāṭarājaṃ ramayansāmātyaṃ sahabāndhavam
na ca māṃ vetsyate kaścittoṣayiṣye ca taṃ nṛpam
- 23
आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा
इति वक्ष्यामि राजानं यदि माम् अनुयोक्ष्यते
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā prāṇasamaḥ sakhā
iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi mām anuyokṣyate
- 24
इत्येतद्वो मयाख्यातं विहरिष्याम्यहं यथा
वैशंपायनः
एवं निर्दिश्य चात्मानं निःश्वसन्न् उष्णम् आर्तिजम्
विमुञ्चन्न् अश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनम् उवाच ह
युधिष्ठिरः
भीमसेन कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि
हत्वा क्रोधवशांस्तात पर्वते गन्धमादने
यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चातिपौरुषान्
प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि
बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम्
जघ्निवान् असि कौन्तेय ब्राह्मणार्थम् अरिंदम
क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता
हिडिम्बं च महावीर्यं किम्मीरं चातिपौरुषम्
त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम्
आपदं चापि सम्प्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी
जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः
मत्स्यराजान्तिके तात वीर्यपूर्णो ऽत्यमर्षणः
वृकोदर विराटस्य बलवान्दुर्बलीयसः
समीपे नगरे तस्य
मध्ये निवासं भीमस्य दुष्करं तस्य भूपतेः
वृकोदर विराटे त्वं रंस्यसे केन कर्मणा
श्रुत्वा स देवो नरदेवकर्म
प्रपूज्य वाक्यं तम् उवाच धीमान्
स्वकर्मयुक्तं च हितं च काले
विमृश्यवाग्मी प्रविहाय चिन्ताम्
ityetadvo mayākhyātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā
vaiśaṃpāyanaḥ
evaṃ nirdiśya cātmānaṃ niḥśvasann uṣṇam ārtijam
vimuñcann aśru netrābhyāṃ bhīmasenam uvāca ha
yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasena kathaṃ karma tasya rāṣṭre kariṣyasi
hatvā krodhavaśāṃstāta parvate gandhamādane
yakṣānkrodhābhitāmrākṣānrākṣasāṃścātipauruṣān
prādāḥ pāñcālakanyāyai padmāni subahūnyapi
bakaṃ rākṣasarājānaṃ bhīṣaṇaṃ puruṣādakam
jaghnivān asi kaunteya brāhmaṇārtham ariṃdama
kṣemā cābhayasaṃvītā saikacakrā tvayā kṛtā
hiḍimbaṃ ca mahāvīryaṃ kimmīraṃ cātipauruṣam
tvayā hatvā mahābāho vanaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtam
āpadaṃ cāpi samprāptā draupadī cāruhāsinī
jaṭāsuravadhaṃ kṛtvā vayaṃ ca parimokṣitāḥ
matsyarājāntike tāta vīryapūrṇo 'tyamarṣaṇaḥ
vṛkodara virāṭasya balavāndurbalīyasaḥ
samīpe nagare tasya
madhye nivāsaṃ bhīmasya duṣkaraṃ tasya bhūpateḥ
vṛkodara virāṭe tvaṃ raṃsyase kena karmaṇā
śrutvā sa devo naradevakarma
prapūjya vākyaṃ tam uvāca dhīmān
svakarmayuktaṃ ca hitaṃ ca kāle
vimṛśyavāgmī pravihāya cintām

