Sanskrit

24 shlokas

  1. 1

    नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्

    देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्

    द्वैपायनोष्ठपुटनिःसृतम् अप्रमेयं

    पुण्यं पवित्रम् अथ पापहरं शिवं च

    यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं

    किं तस्य पुष्करजलैर् अभिषेचनेन

    तद् एव लग्नं सुदिनं तद् एव

    ताराबलं चन्द्रबलं तद् एव

    ग्रहाश्च सर्वे सुमुखास्तद् एव

    लक्ष्मीपतेर् अङ्घ्रियुगं स्मरेद्यदा

    भाति सर्वेषु शास्त्रेषु रतिः सर्वेषु जन्तुषु

    तारणं सर्वलोकेषु तेन भारत उच्यते

    भारतं भानुमाइन्दुर्यदि न स्युर् अमी त्रयः

    ततो ऽज्ञानतमोऽन्धस्य कावस्था जगतो भवेत्

    व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रम् अकल्मषम्

    पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्

    व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे

    नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः

    nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam

    devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

    dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ

    puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca

    yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ

    kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena

    tad eva lagnaṃ sudinaṃ tad eva

    tārābalaṃ candrabalaṃ tad eva

    grahāśca sarve sumukhāstad eva

    lakṣmīpater aṅghriyugaṃ smaredyadā

    bhāti sarveṣu śāstreṣu ratiḥ sarveṣu jantuṣu

    tāraṇaṃ sarvalokeṣu tena bhārata ucyate

    bhārataṃ bhānumāinduryadi na syur amī trayaḥ

    tato 'jñānatamo'ndhasya kāvasthā jagato bhavet

    vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam

    parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim

    vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave

    namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ

  2. 2

    जनमेजय उवाच

    कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः

    अज्ञातवासम् उषिता दुर्योधनभयार्दिताः

    वैशंपायनः

    पतिव्रता महाभागा सततं ब्रह्मवादिनी

    द्रौपदी च कथं ब्रह्मन्न् अज्ञाता दुःखितावसत्

    ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूताः पौरोगवैः सह

    अज्ञातवासम् अवसन्कथं च परिचारकाः

    धर्मेण ते ऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः

    अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम्

    उपोपविश्य विद्वांसः स्नातकाः संशितव्रताः

    ये तद्भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः

    तान् अब्रुवन्महात्मानः शिष्टाः प्राञ्जलयस्तदा

    अभ्यनुज्ञापयिष्यन्तस्तद्विवासं धृतव्रताः

    विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम्

    छद्मना हृतराज्याश्च निःस्वाश्च बहुशः कृताः

    उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान्

    भवद्भिर् एव सहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः

    अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम्

    तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तद् अनुज्ञातुम् अर्हथ

    दुर्योधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः

    जानन्तो विषमं कुर्युर् अस्मास्वत्यन्तवैरिणः

    युक्ताचाराश्च युक्ताश्च क्षये स्वस्य जनस्य च

    दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुम् अर्हति

    अपि नस्तद्भवेद्भूयो यद्वयं ब्राह्मणैः सह

    समस्तेष्वेव राष्ट्रेषु स्वराज्यं स्थापयेमहि

    इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा

    संमूर्छितो ऽभवद्राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः

    तम् अथाश्वासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह

    अथ धौम्यो ऽब्रवीद्वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा

    राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसंधो जितेन्द्रियः

    नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति नराः कस्यांचिद् आपदि

    देवैर् अप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुभिस्तदा

    तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः

    इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा

    छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे

    दितेः पुत्रैर्हृते राज्ये देवराजो ऽतिदुःखितः

    ब्राह्मणं तोषयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं निधाय च

    प्रसादाद्ब्रह्मणो राजन्दितेः पुत्रान्महाबलान्

    निर्जित्य तरसा शत्रून्पुनर्लोकाञ्जुगोप ह

    विष्णुनाश्मगिरिं प्राप्य तदादित्यां निवत्स्यता

    गर्भे वधार्थं दैत्यानाम् अज्ञातेनोषितं चिरम्

    प्रोष्य वामनरूपेण प्रच्छन्नं ब्रह्मचारिणा

    बलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम्

    और्वेण वसता छन्नम् ऊरौ ब्रह्मर्षिणा तदा

    यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया

    प्रच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्रनिग्रहे

    वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम्

    हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य छन्नम् आसता

    विबुधानां हितं कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम्

    तथा विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा

    निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता गवि वर्षशः

    विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य च

    दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा

    एवम् एते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्र तत्र ह

    अजयञ्छात्रवान्मुख्यांस्तथा त्वम् अपि जेष्यसि

    इति धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः सम्परिहर्षितः

    शास्त्रबुद्धिः पुनर्भूत्वा व्यष्टम्भत युधिष्ठिरः

    अथाब्रवीन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः

    राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा सम्परिहर्षयन्

    अवेक्षय महाराज तव गाण्डीवधन्वना

    धर्मानुगतया बुद्ध्या न किंचित्साहसं कृतम्

    सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितः

    शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ

    न वयं वर्त्म हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यति नो भवान्

    तद्विधत्तां भवान्सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान्

    इत्युक्ते भीमसेनेन ब्राह्मणाः परमाशिषः

    प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान्यथास्वान्प्रययुर्गृहान्

    सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा

    आशीर् उक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः

    ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः

    अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः

    सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः

    उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णाम् आदाय भारत

    क्रोशमात्रम् अतिक्रम्य तस्माद्वासान्निमित्ततः

    श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थम् उद्यताः

    पृथक्शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः

    संधिविग्रहकालज्ञा मन्त्राय समुपाविशन्

    janamejaya uvāca

    kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ

    ajñātavāsam uṣitā duryodhanabhayārditāḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    pativratā mahābhāgā satataṃ brahmavādinī

    draupadī ca kathaṃ brahmann ajñātā duḥkhitāvasat

    te ca brāhmaṇamukhyāśca sūtāḥ paurogavaiḥ saha

    ajñātavāsam avasankathaṃ ca paricārakāḥ

    dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ

    ajñātavāsaṃ vatsyantaśchannā varṣaṃ trayodaśam

    upopaviśya vidvāṃsaḥ snātakāḥ saṃśitavratāḥ

    ye tadbhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ

    tān abruvanmahātmānaḥ śiṣṭāḥ prāñjalayastadā

    abhyanujñāpayiṣyantastadvivāsaṃ dhṛtavratāḥ

    viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrairyathā vayam

    chadmanā hṛtarājyāśca niḥsvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ

    uṣitāśca vane vāsaṃ yathā dvādaśa vatsarān

    bhavadbhir eva sahitā vanyāhārā dvijottamāḥ

    ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam

    tadvatsyāmo vayaṃ channāstad anujñātum arhatha

    duryodhanaśca duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥ

    jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsvatyantavairiṇaḥ

    yuktācārāśca yuktāśca kṣaye svasya janasya ca

    durātmanāṃ hi kasteṣāṃ viśvāsaṃ gantum arhati

    api nastadbhavedbhūyo yadvayaṃ brāhmaṇaiḥ saha

    samasteṣveva rāṣṭreṣu svarājyaṃ sthāpayemahi

    ityuktvā duḥkhaśokārtaḥ śucirdharmasutastadā

    saṃmūrchito 'bhavadrājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ

    tam athāśvāsayansarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha

    atha dhaumyo 'bravīdvākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā

    rājanvidvānbhavāndāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ

    naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃcid āpadi

    devair apyāpadaḥ prāptāśchannaiśca bahubhistadā

    tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ

    indreṇa niṣadhaṃ prāpya giriprasthāśrame tadā

    channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe

    diteḥ putrairhṛte rājye devarājo 'tiduḥkhitaḥ

    brāhmaṇaṃ toṣayiṣyaṃśca brahmarūpaṃ nidhāya ca

    prasādādbrahmaṇo rājanditeḥ putrānmahābalān

    nirjitya tarasā śatrūnpunarlokāñjugopa ha

    viṣṇunāśmagiriṃ prāpya tadādityāṃ nivatsyatā

    garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram

    proṣya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmacāriṇā

    baleryathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramaistacca te śrutam

    aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā

    yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

    pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe

    vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tacca te śrutam

    hutāśanena yaccāpaḥ praviśya channam āsatā

    vibudhānāṃ hitaṃ karma kṛtaṃ taccāpi te śrutam

    tathā vivasvatā tāta channenottamatejasā

    nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā gavi varṣaśaḥ

    viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya ca

    daśagrīvo hataśchannaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā

    evam ete mahātmānaḥ pracchannāstatra tatra ha

    ajayañchātravānmukhyāṃstathā tvam api jeṣyasi

    iti dhaumyena dharmajño vākyaiḥ sampariharṣitaḥ

    śāstrabuddhiḥ punarbhūtvā vyaṣṭambhata yudhiṣṭhiraḥ

    athābravīnmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ

    rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā sampariharṣayan

    avekṣaya mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā

    dharmānugatayā buddhyā na kiṃcitsāhasaṃ kṛtam

    sahadevo mayā nityaṃ nakulaśca nivāritaḥ

    śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau

    na vayaṃ vartma hāsyāmo yasminyokṣyati no bhavān

    tadvidhattāṃ bhavānsarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān

    ityukte bhīmasenena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ

    prayujyāpṛcchya bharatānyathāsvānprayayurgṛhān

    sarve vedavido mukhyā yatayo munayastadā

    āśīr uktvā yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ

    te tu bhṛtyāśca dūtāśca śilpinaḥ paricārakāḥ

    anujñāpya yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ

    saha dhaumyena vidvāṃsastathā te pañca pāṇḍavāḥ

    utthāya prayayurvīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata

    krośamātram atikramya tasmādvāsānnimittataḥ

    śvobhūte manujavyāghrāśchannavāsārtham udyatāḥ

    pṛthakśāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ

    saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan

  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22

    वैडूर्यान्काञ्चनान्दान्तान्फलैर्ज्योतीरसैः सह

    कृष्णाक्षांल्लोहिताक्षांश्च निर्वर्त्स्यामि मनोरमान्

    अरिष्टान्राजगोलिङ्गान्दर्शनीयान्सुवर्चसः

    लोहितांश्चाश्मगर्भांश्च सन्ति तात धनानि मे

    दर्शनीयान्सभानन्दान्कुशलैः साधु निष्ठितान्

    अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्वा सम्प्रहृष्यन्ति मानवाः

    तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले

    देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति

    कङ्को नाम्ना परिव्राट्च विराटस्य सभासदः

    ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले

    ब्राह्मो वेदो मयाधीतो वेदाङ्गानि च सर्वशः

    धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः

    पृष्टो ऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियहितं वचः

    विराटनगरे छन्न एवंयुक्तः सदा वसे

    विराटराजं रमयन्सामात्यं सहबान्धवम्

    न च मां वेत्स्यते कश्चित्तोषयिष्ये च तं नृपम्

    vaiḍūryānkāñcanāndāntānphalairjyotīrasaiḥ saha

    kṛṣṇākṣāṃllohitākṣāṃśca nirvartsyāmi manoramān

    ariṣṭānrājagoliṅgāndarśanīyānsuvarcasaḥ

    lohitāṃścāśmagarbhāṃśca santi tāta dhanāni me

    darśanīyānsabhānandānkuśalaiḥ sādhu niṣṭhitān

    apyetānpāṇinā spṛṣṭvā samprahṛṣyanti mānavāḥ

    tānvikīrya same deśe ramaṇīye vipāṃsule

    deviṣyāmi yathākāmaṃ sa vihāro bhaviṣyati

    kaṅko nāmnā parivrāṭca virāṭasya sabhāsadaḥ

    jyotiṣe śakunajñāne nimitte cākṣakauśale

    brāhmo vedo mayādhīto vedāṅgāni ca sarvaśaḥ

    dharmakāmārthamokṣeṣu nītiśāstreṣu pāragaḥ

    pṛṣṭo 'haṃ kathayiṣyāmi rājñaḥ priyahitaṃ vacaḥ

    virāṭanagare channa evaṃyuktaḥ sadā vase

    virāṭarājaṃ ramayansāmātyaṃ sahabāndhavam

    na ca māṃ vetsyate kaścittoṣayiṣye ca taṃ nṛpam

  23. 23
  24. 24

    इत्येतद्वो मयाख्यातं विहरिष्याम्यहं यथा

    वैशंपायनः

    एवं निर्दिश्य चात्मानं निःश्वसन्न् उष्णम् आर्तिजम्

    विमुञ्चन्न् अश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनम् उवाच ह

    युधिष्ठिरः

    भीमसेन कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि

    हत्वा क्रोधवशांस्तात पर्वते गन्धमादने

    यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चातिपौरुषान्

    प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि

    बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम्

    जघ्निवान् असि कौन्तेय ब्राह्मणार्थम् अरिंदम

    क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता

    हिडिम्बं च महावीर्यं किम्मीरं चातिपौरुषम्

    त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम्

    आपदं चापि सम्प्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी

    जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः

    मत्स्यराजान्तिके तात वीर्यपूर्णो ऽत्यमर्षणः

    वृकोदर विराटस्य बलवान्दुर्बलीयसः

    समीपे नगरे तस्य

    मध्ये निवासं भीमस्य दुष्करं तस्य भूपतेः

    वृकोदर विराटे त्वं रंस्यसे केन कर्मणा

    श्रुत्वा स देवो नरदेवकर्म

    प्रपूज्य वाक्यं तम् उवाच धीमान्

    स्वकर्मयुक्तं च हितं च काले

    विमृश्यवाग्मी प्रविहाय चिन्ताम्

    ityetadvo mayākhyātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā

    vaiśaṃpāyanaḥ

    evaṃ nirdiśya cātmānaṃ niḥśvasann uṣṇam ārtijam

    vimuñcann aśru netrābhyāṃ bhīmasenam uvāca ha

    yudhiṣṭhiraḥ

    bhīmasena kathaṃ karma tasya rāṣṭre kariṣyasi

    hatvā krodhavaśāṃstāta parvate gandhamādane

    yakṣānkrodhābhitāmrākṣānrākṣasāṃścātipauruṣān

    prādāḥ pāñcālakanyāyai padmāni subahūnyapi

    bakaṃ rākṣasarājānaṃ bhīṣaṇaṃ puruṣādakam

    jaghnivān asi kaunteya brāhmaṇārtham ariṃdama

    kṣemā cābhayasaṃvītā saikacakrā tvayā kṛtā

    hiḍimbaṃ ca mahāvīryaṃ kimmīraṃ cātipauruṣam

    tvayā hatvā mahābāho vanaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtam

    āpadaṃ cāpi samprāptā draupadī cāruhāsinī

    jaṭāsuravadhaṃ kṛtvā vayaṃ ca parimokṣitāḥ

    matsyarājāntike tāta vīryapūrṇo 'tyamarṣaṇaḥ

    vṛkodara virāṭasya balavāndurbalīyasaḥ

    samīpe nagare tasya

    madhye nivāsaṃ bhīmasya duṣkaraṃ tasya bhūpateḥ

    vṛkodara virāṭe tvaṃ raṃsyase kena karmaṇā

    śrutvā sa devo naradevakarma

    prapūjya vākyaṃ tam uvāca dhīmān

    svakarmayuktaṃ ca hitaṃ ca kāle

    vimṛśyavāgmī pravihāya cintām