49 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि करिष्यथ
मम चापि यथाबुद्धि रुचितानि विनिश्चयात्
yudhiṣṭhira uvāca
karmāṇyuktāni yuṣmābhiryāni tāni kariṣyatha
mama cāpi yathābuddhi rucitāni viniścayāt
- 2
पुरोहितो ऽयम् अस्माकम् अग्निहोत्राणि रक्षतु
सूदपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने
purohito 'yam asmākam agnihotrāṇi rakṣatu
sūdapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane
- 3
इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथान् आदाय केवलान्
यान्तु द्वारवतीं शीघ्रम् इति मे वर्तते मतिः
indrasenamukhāśceme rathān ādāya kevalān
yāntu dvāravatīṃ śīghram iti me vartate matiḥ
- 4
इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वशः परिचारिकाः
पाञ्चालान् एव गच्छन्तु सूदपौरोगवैः सह
imāśca nāryo draupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥ
pāñcālān eva gacchantu sūdapaurogavaiḥ saha
- 5
सर्वैर् अपि च वक्तव्यं न प्रज्ञायन्त पाण्डवाः
गता ह्यस्मान् अपाकीर्य सर्वे द्वैतवनाद् इति
sarvair api ca vaktavyaṃ na prajñāyanta pāṇḍavāḥ
gatā hyasmān apākīrya sarve dvaitavanād iti
- 6
धौम्य उवाच
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिर् अनुरागतः
अतो ऽहम् अपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत
dhaumya uvāca
vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhir anurāgataḥ
ato 'ham api vakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata
- 7
हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः
यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रेष्यो न रिष्यति
hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ
yathā rājakulaṃ prāpya caranpreṣyo na riṣyati
- 8
दुर्वसं त्वेव कौरव्या जानता राजवेश्मनि
अमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम्
durvasaṃ tveva kauravyā jānatā rājaveśmani
amānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsaram
- 9
दिष्टद्वारो लभेद्द्वारं न च राजसु विश्वसेत्
तद् एवासनम् अन्विच्छेद्यत्र नाभिषजेत्परः
diṣṭadvāro labheddvāraṃ na ca rājasu viśvaset
tad evāsanam anvicchedyatra nābhiṣajetparaḥ
- 10
नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न गजं रथम्
आरोहेत्संमतो ऽस्मीति स राजवसतिं वसेत्
nāsya yānaṃ na paryaṅkaṃ na pīṭhaṃ na gajaṃ ratham
ārohetsaṃmato 'smīti sa rājavasatiṃ vaset
- 11
अथ यत्रैनम् आसीनं शङ्केरन्दुष्टचारिणः
न तत्रोपविशेज्जातु स राजवसतिं वसेत्
atha yatrainam āsīnaṃ śaṅkeranduṣṭacāriṇaḥ
na tatropaviśejjātu sa rājavasatiṃ vaset
- 12
न चानुशिष्येद्राजानम् अपृच्छन्तं कदाचन
तूष्णीं त्वेनम् उपासीत काले समभिपूजयन्
na cānuśiṣyedrājānam apṛcchantaṃ kadācana
tūṣṇīṃ tvenam upāsīta kāle samabhipūjayan
- 13
असूयन्ति हि राजानो जनान् अनृतवादिनः
तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा
asūyanti hi rājāno janān anṛtavādinaḥ
tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā
- 14
नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं प्राज्ञः कथंचन
अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये
naiṣāṃ dāreṣu kurvīta maitrīṃ prājñaḥ kathaṃcana
antaḥpuracarā ye ca dveṣṭi yānahitāśca ye
- 15
विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि
एवं विचरतो राज्ञो न क्षतिर्जायते क्वचित्
vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi
evaṃ vicarato rājño na kṣatirjāyate kvacit
- 16
यत्नाच्चोपचरेद् एनम् अग्निवद्देववच्च ह
अनृतेनोपचीर्णो हि हिंस्याद् एनम् असंशयम्
yatnāccopacared enam agnivaddevavacca ha
anṛtenopacīrṇo hi hiṃsyād enam asaṃśayam
- 17
यच्च भर्तानुयुञ्जीत तद् एवाभ्यनुवर्तयेत्
प्रमादम् अवहेलां च कोपं च परिवर्जयेत्
yacca bhartānuyuñjīta tad evābhyanuvartayet
pramādam avahelāṃ ca kopaṃ ca parivarjayet
- 18
समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियम् एव च
संवर्णयेत्तद् एवास्य प्रियाद् अपि हितं वदेत्
samarthanāsu sarvāsu hitaṃ ca priyam eva ca
saṃvarṇayettad evāsya priyād api hitaṃ vadet
- 19
अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु च
अप्रियं चाहितं यत्स्यात्तद् अस्मै नानुवर्णयेत्
anukūlo bhaveccāsya sarvārtheṣu kathāsu ca
apriyaṃ cāhitaṃ yatsyāttad asmai nānuvarṇayet
- 20
नाहम् अस्य प्रियो ऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः
अप्रमत्तश्च यत्तश्च हितं कुर्यात्प्रियं च यत्
nāham asya priyo 'smīti matvā seveta paṇḍitaḥ
apramattaśca yattaśca hitaṃ kuryātpriyaṃ ca yat
- 21
नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत्
स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत्
nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṃvaset
svasthānānna vikampeta sa rājavasatiṃ vaset
- 22
दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वम् आसीत पण्डितः
रक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चाद्विधीयते
नित्यं विप्रतिषिद्धं तु पुरस्ताद् आसनं महत्
dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā pārśvam āsīta paṇḍitaḥ
rakṣiṇāṃ hyāttaśastrāṇāṃ sthānaṃ paścādvidhīyate
nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastād āsanaṃ mahat
- 23
न च संदर्शने किंचित्प्रवृद्धम् अपि संजपेत्
अपि ह्येतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानम् उत्तमम्
na ca saṃdarśane kiṃcitpravṛddham api saṃjapet
api hyetaddaridrāṇāṃ vyalīkasthānam uttamam
- 24
न मृषाभिहितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत्
यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वदेच्च तम्
na mṛṣābhihitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet
yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadecca tam
- 25
शूरो ऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमान् इति वा पुनः
प्रियम् एवाचरन्राज्ञः प्रियो भवति भोगवान्
śūro 'smīti na dṛptaḥ syādbuddhimān iti vā punaḥ
priyam evācaranrājñaḥ priyo bhavati bhogavān
- 26
ऐश्वर्यं प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजतः
अप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च
aiśvaryaṃ prāpya duṣprāpaṃ priyaṃ prāpya ca rājataḥ
apramatto bhavedrājñaḥ priyeṣu ca hiteṣu ca
- 27
यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफलः
कस्तस्य मनसापीच्छेद् अनर्थं प्राज्ञसंमतः
yasya kopo mahābādhaḥ prasādaśca mahāphalaḥ
kastasya manasāpīcched anarthaṃ prājñasaṃmataḥ
- 28
न चोष्ठौ निर्भुजेज्जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत्
सदा क्षुतं च वातं च ष्ठीवनं चाचरेच्छनैः
na coṣṭhau nirbhujejjātu na ca vākyaṃ samākṣipet
sadā kṣutaṃ ca vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ cācarecchanaiḥ
- 29
हास्यवस्तुषु चाप्यस्य वर्तमानेषु केषुचित्
नातिगाढं प्रहृष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत्
hāsyavastuṣu cāpyasya vartamāneṣu keṣucit
nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta na cāpyunmattavaddhaset
- 30
न चातिधैर्येण चरेद्गुरुतां हि व्रजेत्तथा
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम्
na cātidhairyeṇa caredgurutāṃ hi vrajettathā
smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta prasādajam

