27 shlokas
- 1
भीम उवाच
पौरोगवो ब्रुवाणो ऽहं बल्लवो नाम नामतः
उपस्थास्यामि राजानं विराटम् इति मे मतिः
रसान्नानाविधांश्चापि स्वादुवन्मधुरांस्तथा
bhīma uvāca
paurogavo bruvāṇo 'haṃ ballavo nāma nāmataḥ
upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭam iti me matiḥ
rasānnānāvidhāṃścāpi svāduvanmadhurāṃstathā
- 2
सूपान् अस्य करिष्यामि कुशलो ऽस्मि महानसे
कृतपूर्वाणि यैर् अस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः
तान् अप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्न् अहम्
पूर्वम् अप्राशितांस्तेन कर्तास्मि सगुणान्वितान्
स्वादु व्यञ्जनम् आस्वाद्य मन्ये प्रीतो भविष्यति
कृतकृत्या हि ये तस्य भविष्यन्ति सुशिक्षिताः
sūpān asya kariṣyāmi kuśalo 'smi mahānase
kṛtapūrvāṇi yair asya vyañjanāni suśikṣitaiḥ
tān apyabhibhaviṣyāmi prītiṃ saṃjanayann aham
pūrvam aprāśitāṃstena kartāsmi saguṇānvitān
svādu vyañjanam āsvādya manye prīto bhaviṣyati
kṛtakṛtyā hi ye tasya bhaviṣyanti suśikṣitāḥ
- 3
आहरिष्यामि दारूणां निचयान्महतो ऽपि च
तत्प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा प्रीतो भविष्यति
अमानुषाणि कुर्वाणं तानि कर्माणि भारत
राज्ञस्तस्य परिप्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृपम्
भक्ष्यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वरः
द्विपान्सिंहान्हनिष्यामि क्रीडार्थं तस्य पार्थिव
योधान् अन्यान्हनिष्यामि प्रीतिं तस्य विवर्धयन्
āhariṣyāmi dārūṇāṃ nicayānmahato 'pi ca
tatprekṣya vipulaṃ karma rājā prīto bhaviṣyati
amānuṣāṇi kurvāṇaṃ tāni karmāṇi bhārata
rājñastasya paripreṣyā maṃsyante māṃ yathā nṛpam
bhakṣyānnarasapānānāṃ bhaviṣyāmi tatheśvaraḥ
dvipānsiṃhānhaniṣyāmi krīḍārthaṃ tasya pārthiva
yodhān anyānhaniṣyāmi prītiṃ tasya vivardhayan
- 4
द्विपा वा बलिनो राजन्वृषभा वा महाबलाः
विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीष्यामि तान् अपि
वृषो वा महिषो वापि नागो वा षाष्टिहायनः
सिंहो व्याघ्रो यदा चास्य ग्रहीतव्यो भविष्यति
तान्सर्वान्दुर्ग्रहान् अन्यैर् आशीविषविषोपमान्
बलाद् अहं ग्रहीष्यामि मत्स्यराजस्य पश्यतः
dvipā vā balino rājanvṛṣabhā vā mahābalāḥ
vinigrāhyā yadi mayā nigrahīṣyāmi tān api
vṛṣo vā mahiṣo vāpi nāgo vā ṣāṣṭihāyanaḥ
siṃho vyāghro yadā cāsya grahītavyo bhaviṣyati
tānsarvāndurgrahān anyair āśīviṣaviṣopamān
balād ahaṃ grahīṣyāmi matsyarājasya paśyataḥ
- 5
ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधकाः
ये च तस्य महामल्लाः समरेष्वपराजिताः
कृतप्रतापा बहुशो राज्ञः प्रात्ययिका बले
रङ्गोपजीविनः साराः परेषां च भयावहाः
तान् अहं निहनिष्यामि प्रीतिं तस्य विवर्धयन्
ye ca kecinniyotsyanti samājeṣu niyodhakāḥ
ye ca tasya mahāmallāḥ samareṣvaparājitāḥ
kṛtapratāpā bahuśo rājñaḥ prātyayikā bale
raṅgopajīvinaḥ sārāḥ pareṣāṃ ca bhayāvahāḥ
tān ahaṃ nihaniṣyāmi prītiṃ tasya vivardhayan
- 6
न त्वेतान्युध्यमानान्वै हनिष्यामि कथंचन
तथैतान्युध्यमानो ऽहं निहनिष्यामि सर्वशः
तथैतान्पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम्
आरालिका वा सूदा वा ये ऽस्य युक्ता महानसे
तान् अहं प्रीणयिष्यामि मनुष्यान्स्वेन कर्मणा
na tvetānyudhyamānānvai haniṣyāmi kathaṃcana
tathaitānyudhyamāno 'haṃ nihaniṣyāmi sarvaśaḥ
tathaitānpātayiṣyāmi yathā yāsyanti na kṣayam
ārālikā vā sūdā vā ye 'sya yuktā mahānase
tān ahaṃ prīṇayiṣyāmi manuṣyānsvena karmaṇā
- 7
आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः
आसं युधिष्ठिरस्याहम् इति वक्ष्यामि पृच्छतः
ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāham iti vakṣyāmi pṛcchataḥ
- 8
आत्मानम् आत्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशां पते
विराटनगरे छन्नो मत्स्यराजसमीपतः
इत्येतत्प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा
ātmānam ātmanā rakṣaṃścariṣyāmi viśāṃ pate
virāṭanagare channo matsyarājasamīpataḥ
ityetatpratijānāmi vihariṣyāmyahaṃ yathā
- 9
युधिष्ठिर उवाच
यम् अग्निर्ब्राह्मणो भूत्वा समागच्छन्नृणां वरम्
दिधक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा
yudhiṣṭhira uvāca
yam agnirbrāhmaṇo bhūtvā samāgacchannṛṇāṃ varam
didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ dāvaṃ dāśārhasahitaṃ purā
- 10
महाबलं महाबाहुम् अजितं कुरुनन्दनम्
सो ऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः
mahābalaṃ mahābāhum ajitaṃ kurunandanam
so 'yaṃ kiṃ karma kaunteyaḥ kariṣyati dhanaṃjayaḥ
- 11
यो ऽयम् आसाद्य तं दावं तर्पयामास पावकम्
विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान्
वासुकेः सर्पराजस्य स्वसारं हृतवांश्च यः
श्रेष्ठः प्रतियुधां नाम सो ऽर्जुनः किं करिष्यति
पर्वतानां च हिमवान्कुरुक्षेत्रं च तीर्थतः
ग्रहाणाम् अपि शीतांशुर्गरुडः पक्षिणाम् अपि
वायुर्बलवतां श्रेष्ठस्तापसो भृगुसत्तमः
yo 'yam āsādya taṃ dāvaṃ tarpayāmāsa pāvakam
vijityaikarathenendraṃ hatvā pannagarākṣasān
vāsukeḥ sarparājasya svasāraṃ hṛtavāṃśca yaḥ
śreṣṭhaḥ pratiyudhāṃ nāma so 'rjunaḥ kiṃ kariṣyati
parvatānāṃ ca himavānkurukṣetraṃ ca tīrthataḥ
grahāṇām api śītāṃśurgaruḍaḥ pakṣiṇām api
vāyurbalavatāṃ śreṣṭhastāpaso bhṛgusattamaḥ
- 12
सूर्यः प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वरः
आशीविषश्च सर्पाणाम् अग्निस्तेजस्विनां वरः
sūryaḥ pratapatāṃ śreṣṭho dvipadāṃ brāhmaṇo varaḥ
āśīviṣaśca sarpāṇām agnistejasvināṃ varaḥ
- 13
आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मी च गवां वरः
ह्रदानाम् उदधिः श्रेष्ठः पर्जन्यो वर्षतां वरः
āyudhānāṃ varo vajraḥ kakudmī ca gavāṃ varaḥ
hradānām udadhiḥ śreṣṭhaḥ parjanyo varṣatāṃ varaḥ
- 14
धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो वरः
पुत्रः प्रियाणाम् अधिको भार्या च सुहृदां वरा
माता गुरूणां प्रवरा वर्षतां जलदो वरः
dhṛtarāṣṭraśca nāgānāṃ hastiṣvairāvato varaḥ
putraḥ priyāṇām adhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā
mātā gurūṇāṃ pravarā varṣatāṃ jalado varaḥ
- 15
यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकोदर
एवं युवा गुडाकेशः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
yathaitāni viśiṣṭāni jātyāṃ jātyāṃ vṛkodara
evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
- 16
सो ऽयम् इन्द्राद् अनवरो वासुदेवाच्च भारत
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वो बीभत्सुः किं करिष्यति
so 'yam indrād anavaro vāsudevācca bhārata
gāṇḍīvadhanvā śvetāśvo bībhatsuḥ kiṃ kariṣyati
- 17
उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि
ब्रह्मचर्यव्रते युक्तः सर्वास्त्रेषूद्यतो ऽभवत्
अस्त्रयोगं समाज्ञाय स्ववीर्यान्मानुषाद्भुतम्
दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्तानि देवरूपेण भास्वता
uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani
brahmacaryavrate yuktaḥ sarvāstreṣūdyato 'bhavat
astrayogaṃ samājñāya svavīryānmānuṣādbhutam
divyānyastrāṇyavāptāni devarūpeṇa bhāsvatā
- 18
यं मन्ये द्वादशं रुद्रम् आदित्यानां त्रयोदशम्
वसूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दशमं तथा
यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ
दक्षिणे चैव सव्ये च गवाम् इव वहः कृतः
yaṃ manye dvādaśaṃ rudram ādityānāṃ trayodaśam
vasūnāṃ navamaṃ manye grahāṇāṃ daśamaṃ tathā
yasya bāhū samau dīrghau jyāghātakaṭhinatvacau
dakṣiṇe caiva savye ca gavām iva vahaḥ kṛtaḥ
- 19
हिमवान् इव शैलानां समुद्रः सरिताम् इव
त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनाम् इव हव्यवाट्
ग्रहाणाम् इव वै सूर्यो नक्षत्राणां निशाकरः
मेरुः सर्वगिरीणां च सर्पाणाम् इव वासुकिः
himavān iva śailānāṃ samudraḥ saritām iva
tridaśānāṃ yathā śakro vasūnām iva havyavāṭ
grahāṇām iva vai sūryo nakṣatrāṇāṃ niśākaraḥ
meruḥ sarvagirīṇāṃ ca sarpāṇām iva vāsukiḥ
- 20
मृगाणाम् इव शार्दूलो गरुडः पतताम् इव
वरः संनह्यमानानाम् अर्जुनः किं करिष्यति
युधिष्ठिरः
अग्निर्ब्राह्मणरूपेण प्रच्छन्नो ऽन्नम् अयाचत
महाशनं ब्राह्मणं मां प्रमुञ्चार्जुन खाण्डवे
संशुश्रुवे च धर्मात्मा यस्तम् अर्थं चकार ह
तस्मै ब्राह्मणरूपाय हुताशाय महायशाः
यस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वाश्चैकरथो ऽजयत्
स भीमधन्वा श्वेताश्वः पाण्डवः किं करिष्यति
आशीविषसमस्पर्शो नागानाम् इव वासुकिः
दृष्टीविष इवाहीनाम् अग्निस्तेजस्विनाम् इव
समुद्र इव सिन्धूनां शैलानां हिमवान् इव
महेन्द्र इव देवानां दानवानां बलिर्यथा
सुप्रतीको गजानां च युग्यानां तुरगो यथा
कुबेर इव यक्षाणां मृगाणां केसरी यथा
राक्षसानां दशग्रीवो दैत्यानाम् इव शम्बरः
रुद्राणाम् इव कापाली विष्णुर्बलवताम् इव
रोषामर्षसमायुक्तो भुजंगानां च तक्षकः
वायुवेगबलोद्धूतो गरुडः पतताम् इव
तपताम् इव चादित्यः प्रजानां ब्राह्मणो यथा
ह्रदानाम् इव पातालं पर्जन्यो ददताम् इव
आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मांश्च गवां वरः
धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो वरः
पुत्रः प्रियाणाम् अधिको भार्या च सुहृदां वरा
गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः
ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसो वरः
यथैतानि विशिष्टानि स्वस्यां जात्यां वृकोदर
एवं युवा गुडाकेशः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
सो ऽयम् इन्द्राद् अनवमो वासुदेवाच्च भारत
उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि
ब्रह्मचारी व्रते युक्तः सर्वशस्त्रभृतां वरः
अवाप चास्त्रम् अस्रज्ञः सर्वं सर्वज्ञसंमतः
क्षिप्रं चाणुं च चित्रं च ध्रुवं च वदतां वरः
अनुज्ञातः सुरेन्द्रेण पुनः प्रत्यागतो महीम्
धार्तराष्ट्रविनाशाय पाण्डवानां जयाय च
यं मन्ये द्वादशं रुद्रम् आदित्यानां त्रयोदशम्
यस्य दीर्घौ समौ बाहू ज्याघातेन किणीकृतौ
दक्षिणं चैव सव्यं च वाहावनडुहो यथा
तलाङ्गुलित्राभ्युचितौ नागराजकरोपमौ
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः किरीटी वानरध्वजः
किंरूपधारी किंकर्मा किंचेष्टः किंपराक्रमः
बीभत्सुर्भीमधन्वा च किं करिष्यति चार्जुनः
कुन्तीपुत्रो विराटस्य रंस्यते केन कर्मणा
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो यथा
जनौ परिघसंकाशौ सदा मृदुतरौ शुभौ
वासुदेवसमौ लोके यशसा विक्रमेण च
सो ऽयं राज्ञो विराटस्य भवने भरतर्षभ
अर्जुन त्वं कथं कर्म तस्य राष्ट्रे चरिष्यसि
mṛgāṇām iva śārdūlo garuḍaḥ patatām iva
varaḥ saṃnahyamānānām arjunaḥ kiṃ kariṣyati
yudhiṣṭhiraḥ
agnirbrāhmaṇarūpeṇa pracchanno 'nnam ayācata
mahāśanaṃ brāhmaṇaṃ māṃ pramuñcārjuna khāṇḍave
saṃśuśruve ca dharmātmā yastam arthaṃ cakāra ha
tasmai brāhmaṇarūpāya hutāśāya mahāyaśāḥ
yastu devānmanuṣyāṃśca sarvāścaikaratho 'jayat
sa bhīmadhanvā śvetāśvaḥ pāṇḍavaḥ kiṃ kariṣyati
āśīviṣasamasparśo nāgānām iva vāsukiḥ
dṛṣṭīviṣa ivāhīnām agnistejasvinām iva
samudra iva sindhūnāṃ śailānāṃ himavān iva
mahendra iva devānāṃ dānavānāṃ baliryathā
supratīko gajānāṃ ca yugyānāṃ turago yathā
kubera iva yakṣāṇāṃ mṛgāṇāṃ kesarī yathā
rākṣasānāṃ daśagrīvo daityānām iva śambaraḥ
rudrāṇām iva kāpālī viṣṇurbalavatām iva
roṣāmarṣasamāyukto bhujaṃgānāṃ ca takṣakaḥ
vāyuvegabaloddhūto garuḍaḥ patatām iva
tapatām iva cādityaḥ prajānāṃ brāhmaṇo yathā
hradānām iva pātālaṃ parjanyo dadatām iva
āyudhānāṃ varo vajraḥ kakudmāṃśca gavāṃ varaḥ
dhṛtarāṣṭraśca nāgānāṃ hastiṣvairāvato varaḥ
putraḥ priyāṇām adhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā
girīṇāṃ pravaro merurdevānāṃ madhusūdanaḥ
grahāṇāṃ pravaraścandraḥ sarasāṃ mānaso varaḥ
yathaitāni viśiṣṭāni svasyāṃ jātyāṃ vṛkodara
evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
so 'yam indrād anavamo vāsudevācca bhārata
uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani
brahmacārī vrate yuktaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
avāpa cāstram asrajñaḥ sarvaṃ sarvajñasaṃmataḥ
kṣipraṃ cāṇuṃ ca citraṃ ca dhruvaṃ ca vadatāṃ varaḥ
anujñātaḥ surendreṇa punaḥ pratyāgato mahīm
dhārtarāṣṭravināśāya pāṇḍavānāṃ jayāya ca
yaṃ manye dvādaśaṃ rudram ādityānāṃ trayodaśam
yasya dīrghau samau bāhū jyāghātena kiṇīkṛtau
dakṣiṇaṃ caiva savyaṃ ca vāhāvanaḍuho yathā
talāṅgulitrābhyucitau nāgarājakaropamau
śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaśca pāṇḍavaḥ
gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kirīṭī vānaradhvajaḥ
kiṃrūpadhārī kiṃkarmā kiṃceṣṭaḥ kiṃparākramaḥ
bībhatsurbhīmadhanvā ca kiṃ kariṣyati cārjunaḥ
kuntīputro virāṭasya raṃsyate kena karmaṇā
gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo yathā
janau parighasaṃkāśau sadā mṛdutarau śubhau
vāsudevasamau loke yaśasā vikrameṇa ca
so 'yaṃ rājño virāṭasya bhavane bharatarṣabha
arjuna tvaṃ kathaṃ karma tasya rāṣṭre cariṣyasi
- 21
अर्जुन उवाच
प्रतिज्ञां षण्ढको ऽस्मीति करिष्यामि महीपते
ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करौ
शप्तो ऽहम् आसं पूर्वं वै उर्वश्या कारणान्तरे
तच्छापं प्रेरयन्राजन्विहरिष्यामि भारत
इमौ किणीकृतौ बाहू ज्याघाततलपीडनात्
नित्यं कञ्चुकसंछन्नौ नान्यथा गोप्तुम् उत्सहे
किं तु कार्यवशाद् एतद् आचरिष्यामि कुत्सितम्
बाहू मे भरतश्रेष्ठ महाव्यञ्जनलक्षितौ
वलयैश्छादयिष्यामि बाहू किणकृताविमौ
पिनद्धकम्बुः पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गतः
सो ऽहं क्लैब्येन वेषेण षण्ढको ऽहम् इति ब्रुवन्
arjuna uvāca
pratijñāṃ ṣaṇḍhako 'smīti kariṣyāmi mahīpate
jyāghātau hi mahāntau me saṃvartuṃ nṛpa duṣkarau
śapto 'ham āsaṃ pūrvaṃ vai urvaśyā kāraṇāntare
tacchāpaṃ prerayanrājanvihariṣyāmi bhārata
imau kiṇīkṛtau bāhū jyāghātatalapīḍanāt
nityaṃ kañcukasaṃchannau nānyathā goptum utsahe
kiṃ tu kāryavaśād etad ācariṣyāmi kutsitam
bāhū me bharataśreṣṭha mahāvyañjanalakṣitau
valayaiśchādayiṣyāmi bāhū kiṇakṛtāvimau
pinaddhakambuḥ pāṇibhyāṃ tṛtīyāṃ prakṛtiṃ gataḥ
so 'haṃ klaibyena veṣeṇa ṣaṇḍhako 'ham iti bruvan
- 22
कर्णयोः प्रतिमुच्याहं कुण्डले ज्वलनोपमे
वेणीकृतशिरा राजन्नाम्ना चैव बृहन्नडः
karṇayoḥ pratimucyāhaṃ kuṇḍale jvalanopame
veṇīkṛtaśirā rājannāmnā caiva bṛhannaḍaḥ
- 23
पठन्न् आख्यायिकां नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः
रमयिष्ये महीपालम् अन्यांश्चान्तःपुरे जनान्
paṭhann ākhyāyikāṃ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ
ramayiṣye mahīpālam anyāṃścāntaḥpure janān
- 24
गीतं नृत्तं विचित्रं च वादित्रं विविधं तथा
शिक्षयिष्याम्यहं राजन्विराटभवने स्त्रियः
स्त्रीभावसमुदाचारो नृत्तगीतकथाश्रयैः
gītaṃ nṛttaṃ vicitraṃ ca vāditraṃ vividhaṃ tathā
śikṣayiṣyāmyahaṃ rājanvirāṭabhavane striyaḥ
strībhāvasamudācāro nṛttagītakathāśrayaiḥ
- 25
प्रजानां समुदाचारं बहु कर्मकृतं वदन्
छादयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानम् आत्मना
prajānāṃ samudācāraṃ bahu karmakṛtaṃ vadan
chādayiṣyāmi kaunteya māyayātmānam ātmanā
- 26
युधिष्ठिरस्य गेहे ऽस्मि द्रौपद्याः परिचारिका
उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टो राज्ञा च भारत
उर्वश्या अपि शापेन प्राप्तो ऽस्मि नृप षण्डताम्
शक्रप्रसादान्मुक्तो ऽहं वर्षाणां तु त्रयोदशम्
yudhiṣṭhirasya gehe 'smi draupadyāḥ paricārikā
uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭo rājñā ca bhārata
urvaśyā api śāpena prāpto 'smi nṛpa ṣaṇḍatām
śakraprasādānmukto 'haṃ varṣāṇāṃ tu trayodaśam
- 27
एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः
विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम्
इत्येवम् उक्त्वा पुरुषप्रवीरस्तदार्जुनो धर्मभृतां वरिष्ठः
वाक्यं तदासौ विरराम भूयो नृपो ऽपरं भ्रातरम् आबभाषे
etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ
vihariṣyāmi rājendra virāṭabhavane sukham
ityevam uktvā puruṣapravīrastadārjuno dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
vākyaṃ tadāsau virarāma bhūyo nṛpo 'paraṃ bhrātaram ābabhāṣe

