63 shlokas
- 1
संजय उवाच
शल्यस्तु कर्णार्जुनयोर्विमर्दे बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैः
दुर्योधनं यान्तम् अवेक्षमाणो संदर्शयद्भारत युद्धभूमिम्
saṃjaya uvāca
śalyastu karṇārjunayorvimarde balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ
duryodhanaṃ yāntam avekṣamāṇo saṃdarśayadbhārata yuddhabhūmim
- 2
निपातितस्यन्दनवाजिनागं दृष्ट्वा बलं तद्धतसूतपुत्रम्
दुर्योधनो ऽश्रुप्रतिपूर्णनेत्रो मुहुर्मुहुर्न्यश्वसद् आर्तरूपः
nipātitasyandanavājināgaṃ dṛṣṭvā balaṃ taddhatasūtaputram
duryodhano 'śrupratipūrṇanetro muhurmuhurnyaśvasad ārtarūpaḥ
- 3
कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां शराचितं शोणितदिग्धगात्रम्
यदृच्छया सूर्यम् इवावनिस्थं दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुः
karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram
yadṛcchayā sūryam ivāvanisthaṃ didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ
- 4
प्रहृष्टवित्रस्तविषण्णविस्मृतास्तथापरे शोकगता इवाभवन्
परे त्वदीयाश्च परस्परेण यथा यथैषां प्रकृतिस्तथाभवन्
prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtāstathāpare śokagatā ivābhavan
pare tvadīyāśca paraspareṇa yathā yathaiṣāṃ prakṛtistathābhavan
- 5
प्रविद्धवर्माभरणाम्बरायुधं धनंजयेनाभिहतं हतौजसम्
निशम्य कर्णं कुरवः प्रदुद्रुवुर्हतर्षभा गाव इवाकुलाकुलाः
praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhaṃ dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasam
niśamya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvurhatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ
- 6
कृत्वा विमर्दं भृशम् अर्जुनेन कर्णं हतं केसरिणेव नागम्
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजो भीतो ऽपसर्पत्सरथः सुशीघ्रम्
kṛtvā vimardaṃ bhṛśam arjunena karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam
dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājo bhīto 'pasarpatsarathaḥ suśīghram
- 7
मद्राधिपश्चापि विमूढचेतास्तूर्णं रथेनापहृतध्वजेन
दुर्योधनस्यान्तिकम् एत्य शीघ्रं सम्भाष्य दुःखार्तम् उवाच वाक्यम्
madrādhipaścāpi vimūḍhacetāstūrṇaṃ rathenāpahṛtadhvajena
duryodhanasyāntikam etya śīghraṃ sambhāṣya duḥkhārtam uvāca vākyam
- 8
विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरं बलं त्वदियं यमराष्ट्रकल्पम्
अन्योन्यम् आसाद्य हतं महद्भिर्नराश्वनागैर्गिरिकूटकल्पैः
viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ balaṃ tvadiyaṃ yamarāṣṭrakalpam
anyonyam āsādya hataṃ mahadbhirnarāśvanāgairgirikūṭakalpaiḥ
- 9
नैतादृशं भारत युद्धम् आसीद्यथाद्य कर्णार्जुनयोर्बभूव
ग्रस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णाव् अन्ये च सर्वे तव शत्रवो ये
naitādṛśaṃ bhārata yuddham āsīdyathādya karṇārjunayorbabhūva
grastau hi karṇena sametya kṛṣṇāv anye ca sarve tava śatravo ye
- 10
दैवं तु यत्तत्स्ववशं प्रवृत्तं तत्पाण्डवान्पाति हिनस्ति चास्मान्
तवार्थसिद्ध्यर्थकरा हि सर्वे प्रसह्य वीरा निहता द्विषद्भिः
daivaṃ tu yattatsvavaśaṃ pravṛttaṃ tatpāṇḍavānpāti hinasti cāsmān
tavārthasiddhyarthakarā hi sarve prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ
- 11
कुबेरवैवस्वतवासवानां तुल्यप्रभावाम्बुपतेश्च वीराः
वीर्येण शौर्येण बलेन चैव तैस्तैश्च युक्ता विपुलैर्गुणौघैः
kuberavaivasvatavāsavānāṃ tulyaprabhāvāmbupateśca vīrāḥ
vīryeṇa śauryeṇa balena caiva taistaiśca yuktā vipulairguṇaughaiḥ
- 12
अवध्यकल्पा निहता नरेन्द्रास्तवार्थकामा युधि पाण्डवेयैः
तन्मा शुचो भारत दिष्टम् एतत्पर्यायसिद्धिर्न सदास्ति सिद्धिः
avadhyakalpā nihatā narendrāstavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ
tanmā śuco bhārata diṣṭam etatparyāyasiddhirna sadāsti siddhiḥ
- 13
एतद्वचो मद्रपतेर्निशम्य स्वं चापनीतं मनसा निरीक्ष्य
दुर्योधनो दीनमना विसंज्ञः पुनः पुनर्न्यश्वसद् आर्तरूपः
etadvaco madrapaterniśamya svaṃ cāpanītaṃ manasā nirīkṣya
duryodhano dīnamanā visaṃjñaḥ punaḥ punarnyaśvasad ārtarūpaḥ
- 14
तं ध्यानमूकं कृपणं भृशार्तम् आर्तायनिर्दीनम् उवाच वाक्यम्
पश्येदम् उग्रं नरवाजिनागैर् आयोधनं वीरहतैः प्रपन्नम्
taṃ dhyānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārtam ārtāyanirdīnam uvāca vākyam
paśyedam ugraṃ naravājināgair āyodhanaṃ vīrahataiḥ prapannam
- 15
महीधराभैः पतितैर्महागजैः सकृत्प्रविद्धैः शरविद्धमर्मभिः
तैर्विह्वलद्भिश्च गतासुभिश्च प्रध्वस्तयन्त्रायुधवर्मयोधैः
mahīdharābhaiḥ patitairmahāgajaiḥ sakṛtpraviddhaiḥ śaraviddhamarmabhiḥ
tairvihvaladbhiśca gatāsubhiśca pradhvastayantrāyudhavarmayodhaiḥ
- 16
वज्रापविद्धैर् इव चाचलेन्द्रैर्विभिन्नपाषाणमृगद्रुमौषधैः
प्रविद्धघण्टाङ्कुशतोमरध्वजैः सहेममालै रुधिरौघसंप्लुतैः
vajrāpaviddhair iva cācalendrairvibhinnapāṣāṇamṛgadrumauṣadhaiḥ
praviddhaghaṇṭāṅkuśatomaradhvajaiḥ sahemamālai rudhiraughasaṃplutaiḥ
- 17
शरावभिन्नैः पतितैश्च वाजिभिः श्वसद्भिर् अन्यैः क्षतजं वमद्भिः
दीनैः स्तनद्भिः परिवृत्तनेत्रैर्महीं दशद्भिः कृपणं नदद्भिः
śarāvabhinnaiḥ patitaiśca vājibhiḥ śvasadbhir anyaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ
dīnaiḥ stanadbhiḥ parivṛttanetrairmahīṃ daśadbhiḥ kṛpaṇaṃ nadadbhiḥ
- 18
तथापविद्धैर्गजवाजियोधैर्मन्दासुभिश्चैव गतासुभिश्च
नराश्वनागैश्च रथैश्च मर्दितैर्मही महावैतरणीव दुर्दृशा
tathāpaviddhairgajavājiyodhairmandāsubhiścaiva gatāsubhiśca
narāśvanāgaiśca rathaiśca marditairmahī mahāvaitaraṇīva durdṛśā
- 19
गजैर्निकृत्तापरहस्तगात्रैर् उद्वेपमानैः पतितैः पृथिव्याम्
यशस्विभिर्नागरथाश्वयोधिभिः पदातिभिश्चाभिमुखैर्हतैः परैः
विशीर्णवर्माभरणाम्बरायुधैर्वृता निशान्तैर् इव पावकैर्मही
gajairnikṛttāparahastagātrair udvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyām
yaśasvibhirnāgarathāśvayodhibhiḥ padātibhiścābhimukhairhataiḥ paraiḥ
viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhairvṛtā niśāntair iva pāvakairmahī
- 20
शरप्रहाराभिहतैर्महाबलैर् अवेक्ष्यमाणैः पतितैः सहस्रशः
प्रनष्टसंज्ञैः पुनर् उच्छ्वसद्भिर्मही बभूवानुगतैर् इवाग्निभिः
दिवश्च्युतैर्भूर् अतिदीप्तिमद्भिर्नक्तं ग्रहैर्द्यौर् अमलेव दीप्तैः
śaraprahārābhihatairmahābalair avekṣyamāṇaiḥ patitaiḥ sahasraśaḥ
pranaṣṭasaṃjñaiḥ punar ucchvasadbhirmahī babhūvānugatair ivāgnibhiḥ
divaścyutairbhūr atidīptimadbhirnaktaṃ grahairdyaur amaleva dīptaiḥ
- 21
शरास्तु कर्णार्जुनबाहुमुक्ता विदार्य नागाश्वमनुष्यदेहान्
प्राणान्निरस्याशु महीम् अतीयुर्महोरगा वासम् इवाभितो ऽस्त्रैः
śarāstu karṇārjunabāhumuktā vidārya nāgāśvamanuṣyadehān
prāṇānnirasyāśu mahīm atīyurmahoragā vāsam ivābhito 'straiḥ
- 22
हतैर्मनुष्याश्वगजैश्च संख्ये शरावभिन्नैश्च रथैर्बभूव
धनंजयस्याधिरथेश्च मार्गे गजैर् अगम्या वसुधातिदुर्गा
hatairmanuṣyāśvagajaiśca saṃkhye śarāvabhinnaiśca rathairbabhūva
dhanaṃjayasyādhiratheśca mārge gajair agamyā vasudhātidurgā
- 23
रथैर्वरेषून्मथितैश्च योधैः संस्यूतसूताश्ववरायुधध्वजैः
विशीर्णशस्त्रैर्विनिकृत्तबन्धुरैर्निकृत्तचक्राक्षयुगत्रिवेणुभिः
rathairvareṣūnmathitaiśca yodhaiḥ saṃsyūtasūtāśvavarāyudhadhvajaiḥ
viśīrṇaśastrairvinikṛttabandhurairnikṛttacakrākṣayugatriveṇubhiḥ
- 24
विमुक्तयन्त्रैर्निहतैर् अयस्मयैर्हतानुषङ्गैर्विनिषङ्गबन्धुरैः
प्रभग्ननीडैर्मणिहेममण्डितैः स्तृता मही द्यौर् इव शारदैर्घनैः
vimuktayantrairnihatair ayasmayairhatānuṣaṅgairviniṣaṅgabandhuraiḥ
prabhagnanīḍairmaṇihemamaṇḍitaiḥ stṛtā mahī dyaur iva śāradairghanaiḥ
- 25
विकृष्यमणैर्जवनैर् अलंकृतैर्हतेश्वरैर् आजिरथैः सुकल्पितैः
मनुष्यमातङ्गरथाश्वराशिभिर्द्रुतं व्रजन्तो बहुधा विचूर्णिताः
vikṛṣyamaṇairjavanair alaṃkṛtairhateśvarair ājirathaiḥ sukalpitaiḥ
manuṣyamātaṅgarathāśvarāśibhirdrutaṃ vrajanto bahudhā vicūrṇitāḥ
- 26
सहेमपट्टाः परिघाः परश्वधाः कडङ्गरायोमुसलानि पट्टिशाः
पेतुश्च खड्गा विमला विकोशा गदाश्च जाम्बूनदपट्टबद्धाः
sahemapaṭṭāḥ parighāḥ paraśvadhāḥ kaḍaṅgarāyomusalāni paṭṭiśāḥ
petuśca khaḍgā vimalā vikośā gadāśca jāmbūnadapaṭṭabaddhāḥ
- 27
चापानि रुक्माङ्गदभूषणानि शराश्च कार्तस्वरचित्रपुङ्खाः
ऋष्ट्यश्च पीता विमला विकोशाः प्रासाः सखड्गाः कनकावभासाः
cāpāni rukmāṅgadabhūṣaṇāni śarāśca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ
ṛṣṭyaśca pītā vimalā vikośāḥ prāsāḥ sakhaḍgāḥ kanakāvabhāsāḥ
- 28
छत्राणि वालव्यजनानि शङ्खाः स्रजश्च पुष्पोत्तमहेमचित्राः
कुथाः पताकाम्बरवेष्टिताश्च किरीटमाला मुकुटाश्च शुभ्राः
chatrāṇi vālavyajanāni śaṅkhāḥ srajaśca puṣpottamahemacitrāḥ
kuthāḥ patākāmbaraveṣṭitāśca kirīṭamālā mukuṭāśca śubhrāḥ
- 29
प्रकीर्णका विप्रकीर्णाः कुथाश्च प्रधानमुक्तातरलाश्च हाराः
आपीडकेयूरवराङ्गदानि ग्रैवेयनिष्काः ससुवर्णसूत्राः
prakīrṇakā viprakīrṇāḥ kuthāśca pradhānamuktātaralāśca hārāḥ
āpīḍakeyūravarāṅgadāni graiveyaniṣkāḥ sasuvarṇasūtrāḥ
- 30
मण्युत्तमा वज्रसुवर्णमुक्ता रत्नानि चोच्चावचमङ्गलानि
गात्राणि चात्यन्तसुखोचितानि शिरांसि चेन्दुप्रतिमाननानि
maṇyuttamā vajrasuvarṇamuktā ratnāni coccāvacamaṅgalāni
gātrāṇi cātyantasukhocitāni śirāṃsi cendupratimānanāni

