32 shlokas
- 1
संजय उवाच
तद्देवनागासुरसिद्धसंघैर्गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैः
ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं बभौ वियद्विस्मयनीयरूपम्
saṃjaya uvāca
taddevanāgāsurasiddhasaṃghairgandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥ
brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ babhau viyadvismayanīyarūpam
- 2
नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञैर्वादित्रगीतस्तुतिभिश्च नृत्तैः
सर्वे ऽन्तरिक्षे ददृशुर्मनुष्याः खस्थांश्च तान्विस्मयनीयरूपान्
nānadyamānaṃ ninadairmanojñairvāditragītastutibhiśca nṛttaiḥ
sarve 'ntarikṣe dadṛśurmanuṣyāḥ khasthāṃśca tānvismayanīyarūpān
- 3
ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा वादित्रपत्रायुधसिंहनादैः
निनादयन्तो वसुधां दिशश्च स्वनेन सर्वे द्विषतो निजघ्नुः
tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥ
ninādayanto vasudhāṃ diśaśca svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ
- 4
नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं वरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम्
अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं रणाजिरं लोहितरक्तम् आबभौ
nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham
abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ raṇājiraṃ lohitaraktam ābabhau
- 5
तथा प्रवृत्ते ऽस्त्रभृतां पराभवे धनंजयश्चाधिरथिश्च सायकैः
दिशश्च सैन्यं च शितैर् अजिह्मगैः परस्परं प्रोर्णुवतुः स्म दंशितौ
tathā pravṛtte 'strabhṛtāṃ parābhave dhanaṃjayaścādhirathiśca sāyakaiḥ
diśaśca sainyaṃ ca śitair ajihmagaiḥ parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau
- 6
ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः कृते ऽन्धकारे विविदुर्न किंचन
भयात्तु ताव् एव रथौ समाश्रयंस्तमोनुदौ खे प्रसृता इवांशवः
tatastvadīyāśca pare ca sāyakaiḥ kṛte 'ndhakāre vividurna kiṃcana
bhayāttu tāv eva rathau samāśrayaṃstamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ
- 7
ततो ऽस्त्रम् अस्त्रेण परस्परस्य तौ विधूय वाताव् इव पूर्वपश्चिमौ
घनान्धकारे वितते तमोनुदौ यथोदितौ तद्वद् अतीव रेजतुः
tato 'stram astreṇa parasparasya tau vidhūya vātāv iva pūrvapaścimau
ghanāndhakāre vitate tamonudau yathoditau tadvad atīva rejatuḥ
- 8
न चाभिमन्तव्यम् इति प्रचोदिताः परे त्वदीयाश्च तदावतस्थिरे
महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः सुरासुरा वासवशम्बराव् इव
na cābhimantavyam iti pracoditāḥ pare tvadīyāśca tadāvatasthire
mahārathau tau parivārya sarvataḥ surāsurā vāsavaśambarāv iva
- 9
मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनैर्निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैः
ससिंहनादौ बभतुर्नरोत्तमौ शशाङ्कसूर्याव् इव मेघसंप्लवे
mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanairninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ
sasiṃhanādau babhaturnarottamau śaśāṅkasūryāv iva meghasaṃplave
- 10
महाधनुर्मण्डलमध्यगाव् उभौ सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौ
दिधक्षमाणौ सचराचरं जगद्युगास्तसूर्याव् इव दुःसहौ रणे
mahādhanurmaṇḍalamadhyagāv ubhau suvarcasau bāṇasahasraraśminau
didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jagadyugāstasūryāv iva duḥsahau raṇe
- 11
उभाव् अजेयाव् अहितान्तकाव् उभौ जिघांसतुस्तौ कृतिनौ परस्परम्
महाहवे वीरवरौ समीयतुर्यथेन्द्रजम्भाव् इव कर्णपाण्डवौ
ubhāv ajeyāv ahitāntakāv ubhau jighāṃsatustau kṛtinau parasparam
mahāhave vīravarau samīyaturyathendrajambhāv iva karṇapāṇḍavau
- 12
ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ विमुञ्चमानाव् इषुभिर्भयानकैः
नराश्वनागान् अमितौ निजघ्नतुः परस्परं जघ्नतुर् उत्तमेषुभिः
tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau vimuñcamānāv iṣubhirbhayānakaiḥ
narāśvanāgān amitau nijaghnatuḥ parasparaṃ jaghnatur uttameṣubhiḥ
- 13
ततो विसस्रुः पुनर् अर्दिताः शरैर्नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः
सनागपत्त्यश्वरथा दिशो गतास्तथा यथा सिंहभयाद्वनौकसः
tato visasruḥ punar arditāḥ śarairnarottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ
sanāgapattyaśvarathā diśo gatāstathā yathā siṃhabhayādvanaukasaḥ
- 14
ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः कृपश्च शारद्वतसूनुना सह
महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ शरैः शरीरान्तकरैर् अताडयन्
tatastu duryodhanabhojasaubalāḥ kṛpaśca śāradvatasūnunā saha
mahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau śaraiḥ śarīrāntakarair atāḍayan
- 15
धनूंषि तेषाम् इषुधीन्हयान्ध्वजान्रथांश्च सूतांश्च धनंजयः शरैः
समं च चिछेद पराभिनच्च ताञ्शरोत्तमैर्द्वादशभिश्च सूतजम्
dhanūṃṣi teṣām iṣudhīnhayāndhvajānrathāṃśca sūtāṃśca dhanaṃjayaḥ śaraiḥ
samaṃ ca cicheda parābhinacca tāñśarottamairdvādaśabhiśca sūtajam
- 16
अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः शतं च नागार्जुनम् आततायिनः
शकास्तुखारा यवनाश्च सादिनः सहैव काम्बोजवरैर्जिघांसवः
athābhyadhāvaṃstvaritāḥ śataṃ rathāḥ śataṃ ca nāgārjunam ātatāyinaḥ
śakāstukhārā yavanāśca sādinaḥ sahaiva kāmbojavarairjighāṃsavaḥ
- 17
वरायुधान्पाणिगतान्करैः सह क्षुरैर्न्यकृन्तंस्त्वरिताः शिरांसि च
हयांश्च नागांश्च रथांश्च युध्यतां धनंजयः शत्रुगणं तम् अक्षिणोत्
varāyudhānpāṇigatānkaraiḥ saha kṣurairnyakṛntaṃstvaritāḥ śirāṃsi ca
hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca yudhyatāṃ dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tam akṣiṇot
- 18
ततो ऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिस्वनाः ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः
निपेतुर् अप्य् उत्तमपुष्पवृष्टयः सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शिवाः
tato 'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ
nipetur apy uttamapuṣpavṛṣṭayaḥ surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ
- 19
तद् अद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर्नृप
तवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां न विस्मयं जग्मतुर् एकनिश्चयौ
tad adbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ samīkṣya bhūtāni visiṣmiyurnṛpa
tavātmajaḥ sūtasutaśca na vyathāṃ na vismayaṃ jagmatur ekaniścayau
- 20
अथाब्रवीद्द्रोणसुतस्तवात्मजं करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन्
प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवैर् अलं विरोधेन धिग् अस्तु विग्रहम्
athābravīddroṇasutastavātmajaṃ karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan
prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavair alaṃ virodhena dhig astu vigraham
- 21
हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्त्रवित्तथैव भीष्मप्रमुखा नरर्षभाः
अहं त्व् अवध्यो मम चापि मातुलः प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम्
hato gururbrahmasamo mahāstravittathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ
ahaṃ tv avadhyo mama cāpi mātulaḥ praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiściram
- 22
धनंजयः स्थास्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधम् इच्छति
युधिष्ठिरो भूतहिते सदा रतो वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ
dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā janārdano naiva virodham icchati
yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato vṛkodarastadvaśagastathā yamau
- 23
त्वया च पार्थैश्च परस्परेण प्रजाः शिवं प्राप्नुयुर् इच्छति त्वयि
व्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि पार्थिवा निवृत्तवैराश्च भवन्तु सैनिकाः
tvayā ca pārthaiśca paraspareṇa prajāḥ śivaṃ prāpnuyur icchati tvayi
vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā nivṛttavairāśca bhavantu sainikāḥ
- 24
न चेद्वचः श्रोष्यसि मे नराधिप ध्रुवं प्रतप्तासि हतो ऽरिभिर्युधि
इदं च दृष्टं जगता सह त्वया कृतं यद् एकेन किरीटमालिना
यथा न कुर्याद्बलभिन्न चान्तको न च प्रचेता भगवान्न यक्षराट्
na cedvacaḥ śroṣyasi me narādhipa dhruvaṃ prataptāsi hato 'ribhiryudhi
idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā kṛtaṃ yad ekena kirīṭamālinā
yathā na kuryādbalabhinna cāntako na ca pracetā bhagavānna yakṣarāṭ
- 25
अतो ऽपि भूयांश्च गुणैर्धनंजयः स चाभिपत्स्यत्य् अखिलं वचो मम
तवानुयात्रां च तथा करिष्यति प्रसीद राजञ्जगतः शमाय वै
ato 'pi bhūyāṃśca guṇairdhanaṃjayaḥ sa cābhipatsyaty akhilaṃ vaco mama
tavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati prasīda rājañjagataḥ śamāya vai
- 26
ममापि मानः परमः सदा त्वयि ब्रवीम्य् अतस्त्वां परमाच्च सौहृदात्
निवारयिष्यामि हि कर्णम् अप्य् अहं यदा भवान्सप्रणयो भविष्यति
mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi bravīmy atastvāṃ paramācca sauhṛdāt
nivārayiṣyāmi hi karṇam apy ahaṃ yadā bhavānsapraṇayo bhaviṣyati
- 27
वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणास्तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम्
प्रतापतश्चोपनतं चतुर्विधं तद् अस्ति सर्वं त्वयि पाण्डवेषु च
vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇāstathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam
pratāpataścopanataṃ caturvidhaṃ tad asti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca
- 28
निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः पुनश्च साम्ना च समाप्नुहि स्थिरम्
त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रताम् इयुर्ध्रुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा त्वम् आचर
nisargataste tava vīra bāndhavāḥ punaśca sāmnā ca samāpnuhi sthiram
tvayi prasanne yadi mitratām iyurdhruvaṃ narendrendra tathā tvam ācara
- 29
स एवम् उक्तः सुहृदा वचो हितं विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत्
यथा भवान् आह सखे तथैव तन्ममापि च ज्ञापयतो वचः शृणु
sa evam uktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt
yathā bhavān āha sakhe tathaiva tanmamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu
- 30
निहत्य दुःशासनम् उक्तवान्बहु प्रसह्य शार्दूलवद् एष दुर्मतिः
वृकोदरस्तद्धृदये मम स्थितं न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः
nihatya duḥśāsanam uktavānbahu prasahya śārdūlavad eṣa durmatiḥ
vṛkodarastaddhṛdaye mama sthitaṃ na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ

