66 shlokas
- 1
संजय उवाच
मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वचो युद्धाभिनन्दिनः
शल्यो ऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनम् उदाहरन्
saṃjaya uvāca
māriṣādhiratheḥ śrutvā vaco yuddhābhinandinaḥ
śalyo 'bravītpunaḥ karṇaṃ nidarśanam udāharan
- 2
यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा न च वा तथा
तथाहं त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया
yathaiva matto madyena tvaṃ tathā na ca vā tathā
tathāhaṃ tvāṃ pramādyantaṃ cikitsāmi suhṛttayā
- 3
इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे
श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं विहीन कुलपांसन
imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me
śrutvā yatheṣṭaṃ kuryāstvaṃ vihīna kulapāṃsana
- 4
नाहम् आत्मनि किंचिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे
येन त्वं मां महाबाहो हन्तुम् इच्छस्य् अनागसम्
nāham ātmani kiṃcidvai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare
yena tvaṃ māṃ mahābāho hantum icchasy anāgasam
- 5
अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम्
विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा
avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ budhyatāṃ yadi te hitam
viśeṣato rathasthena rājñaścaiva hitaiṣiṇā
- 6
समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम्
श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह
samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśca balābalam
śramaḥ khedaśca satataṃ hayānāṃ rathinā saha
- 7
आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम्
भारश्चाप्य् अतिभारश्च शल्यानां च प्रतिक्रिया
āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām
bhāraścāpy atibhāraśca śalyānāṃ ca pratikriyā
- 8
अस्त्रयोगश्च युद्धं च निमित्तानि तथैव च
सर्वम् एतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना
अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनम् इदं पुनः
astrayogaśca yuddhaṃ ca nimittāni tathaiva ca
sarvam etanmayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā
atastvāṃ kathaye karṇa nidarśanam idaṃ punaḥ
- 9
वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान्
यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थो ऽभवच्छुचिः
vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān
yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho 'bhavacchuciḥ
- 10
बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः
राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः
bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ
rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ
- 11
पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्
काको बहूनाम् अभवद् उच्छिष्टकृतभोजनः
putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām
kāko bahūnām abhavad ucchiṣṭakṛtabhojanaḥ
- 12
तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः
मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी
tasmai sadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ
māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī
- 13
स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः
सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश्चावमन्यते
sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ
sadṛśānpakṣiṇo dṛptaḥ śreyasaścāvamanyate
- 14
अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिद् अभिपातिनः
गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः
atha haṃsāḥ samudrānte kadācid abhipātinaḥ
garuḍasya gatau tulyāścakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ
- 15
कुमारकास्ततो हंसान्दृष्ट्वा काकम् अथाब्रुवन्
भवान् एव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम
kumārakāstato haṃsāndṛṣṭvā kākam athābruvan
bhavān eva viśiṣṭo hi patatribhyo vihaṃgama
- 16
प्रतार्यमाणस्तु स तैर् अल्पबुद्धिभिर् अण्डजः
तद्वचः सत्यम् इत्य् एव मौर्ख्याद्दर्पाच्च मन्यते
pratāryamāṇastu sa tair alpabuddhibhir aṇḍajaḥ
tadvacaḥ satyam ity eva maurkhyāddarpācca manyate
- 17
तान्सो ऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभाग् इति
उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम्
tānso 'bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāg iti
ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāṃ dūrapātinām
- 18
तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्
तम् आह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम्
teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām
tam āhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇam
- 19
तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः
भाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराः
इदम् ऊचुश्च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः
tacchrutvā prāhasanhaṃsā ye tatrāsansamāgatāḥ
bhāṣato bahu kākasya balinaḥ patatāṃ varāḥ
idam ūcuśca cakrāṅgā vacaḥ kākaṃ vihaṃgamāḥ
- 20
वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः
पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः
vayaṃ haṃsāścarāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ
pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ
- 21
कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम्
काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते
कथं त्वं पतनं काक सहास्माभिर्ब्रवीषि तत्
kathaṃ nu haṃsaṃ balinaṃ vajrāṅgaṃ dūrapātinam
kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate
kathaṃ tvaṃ patanaṃ kāka sahāsmābhirbravīṣi tat
- 22
अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः
प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात्
atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ
prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt
- 23
शतम् एकं च पातानां पतितास्मि न संशयः
शतयोजनम् एकैकं विचित्रं विविधं तथा
śatam ekaṃ ca pātānāṃ patitāsmi na saṃśayaḥ
śatayojanam ekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā
- 24
उड्डीनम् अवडीनं च प्रडीनं डीनम् एव च
निडीनम् अथ संडीनं तिर्यक्चातिगतानि च
uḍḍīnam avaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnam eva ca
niḍīnam atha saṃḍīnaṃ tiryakcātigatāni ca
- 25
विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम्
अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम्
viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam
atiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ niḍīnaṃ pariḍīnakam
- 26
गतागतप्रतिगता बह्वीश्च निकुडीनिकाः
कर्तास्मि मिषतां वो ऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम्
gatāgatapratigatā bahvīśca nikuḍīnikāḥ
kartāsmi miṣatāṃ vo 'dya tato drakṣyatha me balam
- 27
एवम् उक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः
उवाच हंसस्तं काकं वचनं तन्निबोध मे
evam ukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥ
uvāca haṃsastaṃ kākaṃ vacanaṃ tannibodha me
- 28
शतम् एकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम्
एकम् एव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः
śatam ekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam
ekam eva tu ye pātaṃ viduḥ sarve vihaṃgamāḥ
- 29
तम् अहं पतिता काक नान्यं जानामि कंचन
पत त्वम् अपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे
tam ahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kaṃcana
pata tvam api raktākṣa yena vā tena manyase
- 30
अथ काकाः प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः
कथम् एकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत्
atha kākāḥ prajahasurye tatrāsansamāgatāḥ
katham ekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet

