41 shlokas
- 1
संजय उवाच
भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणा
त्वरया परया युक्तो दर्शयन्न् अस्त्रलाघवम्
saṃjaya uvāca
bhīmasenaṃ tato drauṇī rājanvivyādha patriṇā
tvarayā parayā yukto darśayann astralāghavam
- 2
अथैनं पुनर् आजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः
सर्वमर्माणि सम्प्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत्
athainaṃ punar ājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ
sarvamarmāṇi samprekṣya marmajño laghuhastavat
- 3
भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैः
रराज समरे राजन्रश्मिवान् इव भास्करः
bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ
rarāja samare rājanraśmivān iva bhāskaraḥ
- 4
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः
द्रोणपुत्रम् अवच्छाद्य सिंहनादम् अमुञ्चत
tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ
droṇaputram avacchādya siṃhanādam amuñcata
- 5
शरैः शरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम्
ललाटे ऽभ्यहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्न् इव
śaraiḥ śarāṃstato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavam
lalāṭe 'bhyahanadrājannārācena smayann iva
- 6
ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवः
यथा शृङ्गं वने दृप्तः खड्गो धारयते नृप
lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayāmāsa pāṇḍavaḥ
yathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaḍgo dhārayate nṛpa
- 7
ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमी
त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्न् इव
tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramī
tribhirvivyādha nārācairlalāṭe vismayann iva
- 8
ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणः स व्यरोचत
प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः
lalāṭasthaistato bāṇairbrāhmaṇaḥ sa vyarocata
prāvṛṣīva yathā siktastriśṛṅgaḥ parvatottamaḥ
- 9
ततः शरशतैर्द्रौणिम् अर्दयामास पाण्डवः
न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम्
tataḥ śaraśatairdrauṇim ardayāmāsa pāṇḍavaḥ
na cainaṃ kampayāmāsa mātariśveva parvatam
- 10
तथैव पाण्डवं युद्धे द्रौणिः शरशतैः शितैः
नाकम्पयत संहृष्टो वार्योघ इव पर्वतम्
tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe drauṇiḥ śaraśataiḥ śitaiḥ
nākampayata saṃhṛṣṭo vāryogha iva parvatam
- 11
ताव् अन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौ
रथचर्यागतौ शूरौ शुशुभाते रणोत्कटौ
tāv anyonyaṃ śarairghoraiśchādayānau mahārathau
rathacaryāgatau śūrau śuśubhāte raṇotkaṭau
- 12
आदित्याव् इव संदीप्तौ लोकक्षयकराव् उभौ
स्वरश्मिभिर् इवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः
ādityāv iva saṃdīptau lokakṣayakarāv ubhau
svaraśmibhir ivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ
- 13
कृतप्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ च महारणे
कृतप्रतिकृते यत्नं चक्राते ताव् अभीतवत्
kṛtapratikṛte yatnaṃ kurvāṇau ca mahāraṇe
kṛtapratikṛte yatnaṃ cakrāte tāv abhītavat
- 14
व्याघ्राव् इव च संग्रामे चेरतुस्तौ महारथौ
शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापव्यात्तौ भयानकौ
vyāghrāv iva ca saṃgrāme ceratustau mahārathau
śaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavyāttau bhayānakau
- 15
अभूतां ताव् अदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः
मेघजालैर् इव छन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ
abhūtāṃ tāv adṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥ
meghajālair iva channau gagane candrabhāskarau
- 16
प्रकाशौ च मुहूर्तेन तत्रैवास्ताम् अरिंदमौ
विमुक्तौ मेघजालेन शशिसूर्यौ यथा दिवि
prakāśau ca muhūrtena tatraivāstām ariṃdamau
vimuktau meghajālena śaśisūryau yathā divi
- 17
अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम्
किरञ्शरशतैर् उग्रैर्धाराभिर् इव पर्वतम्
apasavyaṃ tataścakre drauṇistatra vṛkodaram
kirañśaraśatair ugrairdhārābhir iva parvatam
- 18
न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजयलक्षणम्
प्रतिचक्रे च तं राजन्पाण्डवो ऽप्य् अपसव्यतः
na tu tanmamṛṣe bhīmaḥ śatrorvijayalakṣaṇam
praticakre ca taṃ rājanpāṇḍavo 'py apasavyataḥ
- 19
मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु च
बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र महामृधे
maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gatapratyāgateṣu ca
babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra mahāmṛdhe
- 20
चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलं स्थानम् एव च
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः
caritvā vividhānmārgānmaṇḍalaṃ sthānam eva ca
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ
- 21
अन्योन्यस्य वधे यत्नं चक्रतुस्तौ महारथौ
ईषतुर्विरथं चैव कर्तुम् अन्योन्यम् आहवे
anyonyasya vadhe yatnaṃ cakratustau mahārathau
īṣaturvirathaṃ caiva kartum anyonyam āhave
- 22
ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथः
तान्य् अस्त्रैर् एव समरे प्रतिजघ्ने ऽस्य पाण्डवः
tato drauṇirmahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ
tāny astrair eva samare pratijaghne 'sya pāṇḍavaḥ
- 23
ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धम् अवर्तत
ग्रहयुद्धं यथा घोरं प्रजासंहरणे अभूत्
tato ghoraṃ mahārāja astrayuddham avartata
grahayuddhaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe abhūt
- 24
ते बाणाः समसज्जन्त क्षिप्तास्ताभ्यां तु भारत
द्योतयन्तो दिशः सर्वास्तच्च सैन्यं समन्ततः
te bāṇāḥ samasajjanta kṣiptāstābhyāṃ tu bhārata
dyotayanto diśaḥ sarvāstacca sainyaṃ samantataḥ
- 25
बाणसंघावृतं घोरम् आकाशं समपद्यत
उल्कापातकृतं यद्वत्प्रजानां संक्षये नृप
bāṇasaṃghāvṛtaṃ ghoram ākāśaṃ samapadyata
ulkāpātakṛtaṃ yadvatprajānāṃ saṃkṣaye nṛpa
- 26
बाणाभिघातात्संजज्ञे तत्र भारत पावकः
सविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिः सो ऽदहद्वाहिनीद्वयम्
bāṇābhighātātsaṃjajñe tatra bhārata pāvakaḥ
savisphuliṅgo dīptārciḥ so 'dahadvāhinīdvayam
- 27
तत्र सिद्धा महाराज संपतन्तो ऽब्रुवन्वचः
अति युद्धानि सर्वाणि युद्धम् एतत्ततो ऽधिकम्
tatra siddhā mahārāja saṃpatanto 'bruvanvacaḥ
ati yuddhāni sarvāṇi yuddham etattato 'dhikam
- 28
सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
नैतादृशं पुनर्युद्धं न भूतं न भविष्यति
sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
naitādṛśaṃ punaryuddhaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
- 29
अहो ज्ञानेन संयुक्ताव् उभौ चोग्रपराक्रमौ
अहो भीमे बलं भीमम् एतयोश्च कृतास्त्रता
aho jñānena saṃyuktāv ubhau cograparākramau
aho bhīme balaṃ bhīmam etayośca kṛtāstratā
- 30
अहो वीर्यस्य सारत्वम् अहो सौष्ठवम् एतयोः
स्थिताव् एतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ
aho vīryasya sāratvam aho sauṣṭhavam etayoḥ
sthitāv etau hi samare kālāntakayamopamau

