49 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः
भृशम् उद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रम् उपागमन्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato droṇe hate rājanduryodhanamukhā nṛpāḥ
bhṛśam udvignamanaso droṇaputram upāgaman
- 2
ते द्रोणम् उपशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः
पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम्
te droṇam upaśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ
paryupāsanta śokārtāstataḥ śāradvatīsutam
- 3
मुहूर्तं ते समाश्वास्य हेतुभिः शास्त्रसंमितैः
रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे
muhūrtaṃ te samāśvāsya hetubhiḥ śāstrasaṃmitaiḥ
rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire
- 4
विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः
दुःशासनो ऽथ शकुनिर्न निद्राम् उपलेभिरे
viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ
duḥśāsano 'tha śakunirna nidrām upalebhire
- 5
ते वेश्मस्व् अपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम्
चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं निद्रां नैवोपलेभिरे
te veśmasv api kauravya pṛthvīśā nāpnuvansukham
cintayantaḥ kṣayaṃ tīvraṃ nidrāṃ naivopalebhire
- 6
सहितास्ते निशायां तु दुर्योधननिवेशने
अतिप्रचण्डाद्विद्वेषात्पाण्डवानां महात्मनाम्
sahitāste niśāyāṃ tu duryodhananiveśane
atipracaṇḍādvidveṣātpāṇḍavānāṃ mahātmanām
- 7
यत्तद्द्यूतपरिक्लिष्टां कृष्णाम् आनिन्यिरे सभाम्
तत्स्मरन्तो ऽन्वतप्यन्त भृशम् उद्विग्नचेतसः
yattaddyūtaparikliṣṭāṃ kṛṣṇām āninyire sabhām
tatsmaranto 'nvatapyanta bhṛśam udvignacetasaḥ
- 8
चिन्तयन्तश्च पार्थानां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान्
कृच्छ्रेण क्षणदां राजन्निन्युर् अब्दशतोपमाम्
cintayantaśca pārthānāṃ tānkleśāndyūtakāritān
kṛcchreṇa kṣaṇadāṃ rājanninyur abdaśatopamām
- 9
ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने
चक्रुर् आवश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane
cakrur āvaśyakaṃ sarve vidhidṛṣṭena karmaṇā
- 10
ते कृत्वावश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत
योगम् आज्ञापयामासुर्युद्धाय च विनिर्ययुः
te kṛtvāvaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata
yogam ājñāpayāmāsuryuddhāya ca viniryayuḥ
- 11
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः
karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā kṛtakautukamaṅgalāḥ
vācayitvā dvijaśreṣṭhāndadhipātraghṛtākṣataiḥ
- 12
निष्कैर्गोभिर्हिरण्येन वासोभिश्च महाधनैः
वर्ध्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
niṣkairgobhirhiraṇyena vāsobhiśca mahādhanaiḥ
vardhyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
- 13
तथैव पाण्डवा राजन्कृतसर्वाह्णिकक्रियाः
शिबिरान्निर्ययू राजन्युद्धाय कृतनिश्चयाः
tathaiva pāṇḍavā rājankṛtasarvāhṇikakriyāḥ
śibirānniryayū rājanyuddhāya kṛtaniścayāḥ
- 14
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परवधैषिणाम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām
- 15
तयोर्द्वे दिवसे युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः
कर्णे सेनापतौ राजन्न् अभूद् अद्भुतदर्शनम्
tayordve divase yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ
karṇe senāpatau rājann abhūd adbhutadarśanam
- 16
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe vṛṣaḥ
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ phalgunena nipātitaḥ
- 17
ततस्तत्संजयः सर्वं गत्वा नागाह्वयं पुरम्
आचख्यौ धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
tatastatsaṃjayaḥ sarvaṃ gatvā nāgāhvayaṃ puram
ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya yadvṛttaṃ kurujāṅgale
- 18
जनमेजय उवाच
आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं च समरे परैः
यो जगाम पराम् आर्तिं वृद्धो राजाम्बिकासुतः
janamejaya uvāca
āpageyaṃ hataṃ śrutvā droṇaṃ ca samare paraiḥ
yo jagāma parām ārtiṃ vṛddho rājāmbikāsutaḥ
- 19
स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम्
कथं द्विजवर प्राणान् अधारयत दुःखितः
sa śrutvā nihataṃ karṇaṃ duryodhanahitaiṣiṇam
kathaṃ dvijavara prāṇān adhārayata duḥkhitaḥ
- 20
यस्मिञ्जयाशां पुत्राणाम् अमन्यत स पार्थिवः
तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणान् अधारयत्
yasmiñjayāśāṃ putrāṇām amanyata sa pārthivaḥ
tasminhate sa kauravyaḥ kathaṃ prāṇān adhārayat
- 21
दुर्मरं बत मन्ये ऽहं नृणां कृच्छ्रे ऽपि वर्तताम्
यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः
durmaraṃ bata manye 'haṃ nṛṇāṃ kṛcchre 'pi vartatām
yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā nātyajajjīvitaṃ nṛpaḥ
- 22
तथा शांतनवं वृद्धं ब्रह्मन्बाह्लिकम् एव च
द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसम् एव च
tathā śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ brahmanbāhlikam eva ca
droṇaṃ ca somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca
- 23
तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रपौत्रांश्च पातितान्
श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज
tathaiva cānyānsuhṛdaḥ putrapautrāṃśca pātitān
śrutvā yannājahātprāṇāṃstanmanye duṣkaraṃ dvija
- 24
एतन्मे सर्वम् आचक्ष्व विस्तरेण तपोधन
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
etanme sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat
- 25
वैशंपायन उवाच
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा
दीनो ययौ नागपुरम् अश्वैर्वातसमैर्जवे
vaiśaṃpāyana uvāca
hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇistadā
dīno yayau nāgapuram aśvairvātasamairjave
- 26
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशम् उद्विग्नमानसः
जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम्
sa hāstinapuraṃ gatvā bhṛśam udvignamānasaḥ
jagāma dhṛtarāṣṭrasya kṣayaṃ prakṣīṇabāndhavam
- 27
स समुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम्
ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
sa samudvīkṣya rājānaṃ kaśmalābhihataujasam
vavande prāñjalirbhūtvā mūrdhnā pādau nṛpasya ha
- 28
सम्पूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम्
हा कष्टम् इति चोक्त्वा स ततो वचनम् आददे
sampūjya ca yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim
hā kaṣṭam iti coktvā sa tato vacanam ādade
- 29
संजयो ऽहं क्षितिपते कच्चिद् आस्ते सुखं भवान्
स्वदोषेणापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यसि
saṃjayo 'haṃ kṣitipate kaccid āste sukhaṃ bhavān
svadoṣeṇāpadaṃ prāpya kaccinnādya vimuhyasi
- 30
हितान्य् उक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः
अगृहीतान्य् अनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम्
hitāny uktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ
agṛhītāny anusmṛtya kaccinna kuruṣe vyathām

