61 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
स्वेन छन्देन नः सर्वान्नावधीद्व्यक्तम् अर्जुनः
न ह्य् अस्य समरे मुच्येतान्तको ऽप्य् आततायिनः
dhṛtarāṣṭra uvāca
svena chandena naḥ sarvānnāvadhīdvyaktam arjunaḥ
na hy asya samare mucyetāntako 'py ātatāyinaḥ
- 2
पार्थो ह्य् एको ऽहरद्भद्राम् एकश्चाग्निम् अतर्पयत्
एकश्चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतो नृपान्
pārtho hy eko 'haradbhadrām ekaścāgnim atarpayat
ekaścemāṃ mahīṃ jitvā cakre balibhṛto nṛpān
- 3
एको निवातकवचान् अवधीद्दिव्यकार्मुकः
एकः किरातरूपेण स्थितं शर्वम् अयोधयत्
eko nivātakavacān avadhīddivyakārmukaḥ
ekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṃ śarvam ayodhayat
- 4
एको ऽभ्यरक्षद्भरतान् एको भवम् अतोषयत्
तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसः
ते न निन्द्याः प्रशस्याश्च यत्ते चक्रुर्ब्रवीहि तत्
eko 'bhyarakṣadbharatān eko bhavam atoṣayat
tenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥ
te na nindyāḥ praśasyāśca yatte cakrurbravīhi tat
- 5
संजय उवाच
हतप्रहतविध्वस्ता विवर्मायुधवाहनाः
दीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर्जिताः
saṃjaya uvāca
hataprahatavidhvastā vivarmāyudhavāhanāḥ
dīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhirjitāḥ
- 6
शिबिरस्थाः पुनर्मन्त्रं मन्त्रयन्ति स्म कौरवाः
भग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवोरगाः
śibirasthāḥ punarmantraṃ mantrayanti sma kauravāḥ
bhagnadaṃṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivoragāḥ
- 7
तान् अब्रवीत्ततः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्
करं करेणाभिपीड्य प्रेक्षमाणस्तवात्मजम्
tān abravīttataḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan
karaṃ kareṇābhipīḍya prekṣamāṇastavātmajam
- 8
यत्तो दृढश्च दक्षश्च धृतिमान् अर्जुनः सदा
स बोधयति चाप्य् एनं प्राप्तकालम् अधोक्षजः
yatto dṛḍhaśca dakṣaśca dhṛtimān arjunaḥ sadā
sa bodhayati cāpy enaṃ prāptakālam adhokṣajaḥ
- 9
सहसास्त्रविसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्चिताः
श्वस्त्व् अहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते
sahasāstravisargeṇa vayaṃ tenādya vañcitāḥ
śvastv ahaṃ tasya saṃkalpaṃ sarvaṃ hantā mahīpate
- 10
एवम् उक्तस्तथेत्य् उक्त्वा सो ऽनुजज्ञे नृपोत्तमान्
सुखोषितास्ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः
evam uktastathety uktvā so 'nujajñe nṛpottamān
sukhoṣitāste rajanīṃ hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ
- 11
ते ऽपश्यन्विहितं व्यूहं धर्मराजेन दुर्जयम्
प्रयत्नात्कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनोमतात्
te 'paśyanvihitaṃ vyūhaṃ dharmarājena durjayam
prayatnātkurumukhyena bṛhaspatyuśanomatāt
- 12
अथ प्रतीपकर्तारं सततं विजितात्मनाम्
सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्योधनस्तदा
atha pratīpakartāraṃ satataṃ vijitātmanām
sasmāra vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ duryodhanastadā
- 13
पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बले
कार्तवीर्यसमं वीर्ये कर्णं राज्ञो ऽगमन्मनः
सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुम् आत्ययिकेष्व् इव
puraṃdarasamaṃ yuddhe marudgaṇasamaṃ bale
kārtavīryasamaṃ vīrye karṇaṃ rājño 'gamanmanaḥ
sūtaputraṃ maheṣvāsaṃ bandhum ātyayikeṣv iva
- 14
धृतराष्ट्र उवाच
यद्वो ऽगमन्मनो मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदा
अप्य् अद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
yadvo 'gamanmano mandāḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadā
apy adrākṣata taṃ yūyaṃ śītārtā iva bhāskaram
- 15
कृते ऽवहारे सैन्यानां प्रवृत्ते च रणे पुनः
कथं वैकर्तनः कर्णस्तत्रायुध्यत संजय
कथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस्तत्र सूतजम्
kṛte 'vahāre sainyānāṃ pravṛtte ca raṇe punaḥ
kathaṃ vaikartanaḥ karṇastatrāyudhyata saṃjaya
kathaṃ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhustatra sūtajam
- 16
कर्णो ह्य् एको महाबाहुर्हन्यात्पार्थान्ससोमकान्
कर्णस्य भुजयोर्वीर्यं शक्रविष्णुसमं मतम्
तथास्त्राणि सुघोराणि विक्रमश्च महात्मनः
karṇo hy eko mahābāhurhanyātpārthānsasomakān
karṇasya bhujayorvīryaṃ śakraviṣṇusamaṃ matam
tathāstrāṇi sughorāṇi vikramaśca mahātmanaḥ
- 17
दुर्योधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम्
पराक्रान्तान्पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा चापि महाहवे
duryodhanaṃ tadā dṛṣṭvā pāṇḍavena bhṛśārditam
parākrāntānpāṇḍusutāndṛṣṭvā cāpi mahāhave
- 18
कर्णम् आश्रित्य संग्रामे दर्पो दुर्योधने पुनः
जेतुम् उत्सहते पार्थान्सपुत्रान्सहकेशवान्
karṇam āśritya saṃgrāme darpo duryodhane punaḥ
jetum utsahate pārthānsaputrānsahakeśavān
- 19
अहो बत महद्दुःखं यत्र पाण्डुसुतान्रणे
नातरद्रभसः कर्णो दैवं नूनं परायणम्
अहो द्यूतस्य निष्ठेयं घोरा संप्रति वर्तते
aho bata mahadduḥkhaṃ yatra pāṇḍusutānraṇe
nātaradrabhasaḥ karṇo daivaṃ nūnaṃ parāyaṇam
aho dyūtasya niṣṭheyaṃ ghorā saṃprati vartate
- 20
अहो दुःखानि तीव्राणि दुर्योधनकृतान्य् अहम्
सहिष्यामि सुघोराणि शल्यभूतानि संजय
aho duḥkhāni tīvrāṇi duryodhanakṛtāny aham
sahiṣyāmi sughorāṇi śalyabhūtāni saṃjaya
- 21
सौबलं च तथा तात नीतिमान् इति मन्यते
saubalaṃ ca tathā tāta nītimān iti manyate
- 22
युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजय
अश्रौषं निहतान्पुत्रान्नित्यम् एव च निर्जितान्
yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṃjaya
aśrauṣaṃ nihatānputrānnityam eva ca nirjitān
- 23
न पाण्डवानां समरे कश्चिद् अस्ति निवारकः
स्त्रीमध्यम् इव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम्
na pāṇḍavānāṃ samare kaścid asti nivārakaḥ
strīmadhyam iva gāhanti daivaṃ hi balavattaram
- 24
संजय उवाच
अतिक्रान्तं हि यत्कार्यं पश्चाच्चिन्तयतीति च
तच्चास्य न भवेत्कार्यं चिन्तया च विनश्यति
saṃjaya uvāca
atikrāntaṃ hi yatkāryaṃ paścāccintayatīti ca
taccāsya na bhavetkāryaṃ cintayā ca vinaśyati
- 25
तद् इदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानता
न कृतं यत्त्वया पूर्वं प्राप्ताप्राप्तविचारणे
tad idaṃ tava kāryaṃ tu dūraprāptaṃ vijānatā
na kṛtaṃ yattvayā pūrvaṃ prāptāprāptavicāraṇe
- 26
उक्तो ऽसि बहुधा राजन्मा युध्यस्वेति पाण्डवैः
गृह्णीषे न च तन्मोहात्पाण्डवेषु विशां पते
ukto 'si bahudhā rājanmā yudhyasveti pāṇḍavaiḥ
gṛhṇīṣe na ca tanmohātpāṇḍaveṣu viśāṃ pate
- 27
त्वया पापानि घोराणि समाचीर्णानि पाण्डुषु
त्वत्कृते वर्तते घोरः पार्थिवानां जनक्षयः
tvayā pāpāni ghorāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣu
tvatkṛte vartate ghoraḥ pārthivānāṃ janakṣayaḥ
- 28
तत्त्व् इदानीम् अतिक्रम्य मा शुचो भरतर्षभ
शृणु सर्वं यथावृत्तं घोरं वैशसम् अच्युत
tattv idānīm atikramya mā śuco bharatarṣabha
śṛṇu sarvaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ vaiśasam acyuta
- 29
प्रभातायां रजन्यां तु कर्णो राजानम् अभ्ययात्
समेत्य च महाबाहुर्दुर्योधनम् अभाषत
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānam abhyayāt
sametya ca mahābāhurduryodhanam abhāṣata
- 30
अद्य राजन्समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विना
हनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति
adya rājansameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvinā
haniṣyāmi ca taṃ vīraṃ sa vā māṃ nihaniṣyati

