29 shlokas
- 1
संजय उवाच
अथ त्व् इदानीं तुमुले विमर्दे द्विषद्भिर् एको बहुभिः समावृतः
महाभये सारथिम् इत्य् उवाच भीमश्चमूं वारयन्धार्तराष्ट्रीम्
त्वं सारथे याहि जवेन वाहैर्नयाम्य् एतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय
saṃjaya uvāca
atha tv idānīṃ tumule vimarde dviṣadbhir eko bahubhiḥ samāvṛtaḥ
mahābhaye sārathim ity uvāca bhīmaścamūṃ vārayandhārtarāṣṭrīm
tvaṃ sārathe yāhi javena vāhairnayāmy etāndhārtarāṣṭrānyamāya
- 2
संचोदितो भीमसेनेन चैवं स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम्
प्रायात्ततः सारथिर् उग्रवेगो यतो भीमस्तद्बलं गन्तुम् ऐच्छत्
saṃcodito bhīmasenena caivaṃ sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam
prāyāttataḥ sārathir ugravego yato bhīmastadbalaṃ gantum aicchat
- 3
ततो ऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः प्रत्युद्ययुः कुरवस्तं समन्तात्
भीमस्य वाहाग्र्यम् उदारवेगं समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः
tato 'pare nāgarathāśvapattibhiḥ pratyudyayuḥ kuravastaṃ samantāt
bhīmasya vāhāgryam udāravegaṃ samantato bāṇagaṇairnijaghnuḥ
- 4
ततः शरान् आपततो महात्मा चिछेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः
ते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः
tataḥ śarān āpatato mahātmā cicheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ
te vai nipetustapanīyapuṅkhā dvidhā tridhā bhīmaśarairnikṛttāḥ
- 5
ततो राजन्नागरथाश्वयूनां भीमाहतानां तव राजमध्ये
घोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र वज्राहतानाम् इव पर्वतानाम्
tato rājannāgarathāśvayūnāṃ bhīmāhatānāṃ tava rājamadhye
ghoro ninādaḥ prababhau narendra vajrāhatānām iva parvatānām
- 6
ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैः
भीमं समन्तात्समरे ऽध्यरोहन्वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः
te vadhyamānāśca narendramukhyā nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥ
bhīmaṃ samantātsamare 'dhyarohanvṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ
- 7
ततो ऽभिपातं तव सैन्यमध्ये प्रादुश्चक्रे वेगम् इवात्तवेगः
यथान्तकाले क्षपयन्दिधक्षुर्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः
tato 'bhipātaṃ tava sainyamadhye prāduścakre vegam ivāttavegaḥ
yathāntakāle kṣapayandidhakṣurbhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ
- 8
तस्यातिवेगस्य रणे ऽतिवेगं नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाः
व्यात्ताननस्यापततो यथैव कालस्य काले हरतः प्रजा वै
tasyātivegasya raṇe 'tivegaṃ nāśaknuvandhārayituṃ tvadīyāḥ
vyāttānanasyāpatato yathaiva kālasya kāle harataḥ prajā vai
- 9
ततो बलं भारत भारतानां प्रदह्यमानं समरे महात्मन्
भीतं दिशो ऽकीर्यत भीमनुन्नं महानिलेनाभ्रगणो यथैव
tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ pradahyamānaṃ samare mahātman
bhītaṃ diśo 'kīryata bhīmanunnaṃ mahānilenābhragaṇo yathaiva
- 10
ततो धीमान्सारथिम् अब्रवीद्बली स भीमसेनः पुनर् एव हृष्टः
सूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान्
युध्यन्न् अहं नाभिजानामि किंचिन्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कैः
tato dhīmānsārathim abravīdbalī sa bhīmasenaḥ punar eva hṛṣṭaḥ
sūtābhijānīhi parānsvakānvā rathāndhvajāṃścāpatataḥ sametān
yudhyann ahaṃ nābhijānāmi kiṃcinmā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pṛṣatkaiḥ
- 11
अरीन्विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम्
राजातुरो नागमद्यत्किरीटी बहूनि दुःखान्य् अभिजातो ऽस्मि सूत
arīnviśokābhinirīkṣya sarvato manastu cintā pradunoti me bhṛśam
rājāturo nāgamadyatkirīṭī bahūni duḥkhāny abhijāto 'smi sūta
- 12
एतद्दुःखं सारथे धर्मराजो यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्ये
नैनं जीवन्नापि जानाम्य् अजीवन्बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम्
etadduḥkhaṃ sārathe dharmarājo yanmāṃ hitvā yātavāñśatrumadhye
nainaṃ jīvannāpi jānāmy ajīvanbībhatsuṃ vā tanmamādyātiduḥkham
- 13
सो ऽहं द्विषत्सैन्यम् उदग्रकल्पं विनाशयिष्ये परमप्रतीतः
एतान्निहत्याजिमध्ये समेतान्प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य
so 'haṃ dviṣatsainyam udagrakalpaṃ vināśayiṣye paramapratītaḥ
etānnihatyājimadhye sametānprīto bhaviṣyāmi saha tvayādya
- 14
सर्वांस्तूणीरान्मार्गणान्वान्ववेक्ष्य किं शिष्टं स्यात्सायकानां रथे मे
का वा जातिः किं प्रमाणं च तेषां ज्ञात्वा व्यक्तं तन्ममाचक्ष्व सूत
sarvāṃstūṇīrānmārgaṇānvānvavekṣya kiṃ śiṣṭaṃ syātsāyakānāṃ rathe me
kā vā jātiḥ kiṃ pramāṇaṃ ca teṣāṃ jñātvā vyaktaṃ tanmamācakṣva sūta
- 15
विशोक उवाच
षण्मार्गणानाम् अयुतानि वीर क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याः
नाराचानां द्वे सहस्रे तु वीर त्रीण्य् एव च प्रदराणां च पार्थ
viśoka uvāca
ṣaṇmārgaṇānām ayutāni vīra kṣurāśca bhallāśca tathāyutākhyāḥ
nārācānāṃ dve sahasre tu vīra trīṇy eva ca pradarāṇāṃ ca pārtha
- 16
अस्त्य् आयुधं पाण्डवेयावशिष्टं न यद्वहेच्छकटं षड्गवीयम्
एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशो ऽपि गदासिबाहुद्रविणं च ते ऽस्ति
asty āyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ na yadvahecchakaṭaṃ ṣaḍgavīyam
etadvidvanmuñca sahasraśo 'pi gadāsibāhudraviṇaṃ ca te 'sti
- 17
भीम उवाच
सूताद्येमं पश्य भीमप्रमुक्तैः सम्भिन्दद्भिः पार्थिवान् आशुवेगैः
उग्रैर्बाणैर् आहवं घोररूपं नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्
bhīma uvāca
sūtādyemaṃ paśya bhīmapramuktaiḥ sambhindadbhiḥ pārthivān āśuvegaiḥ
ugrairbāṇair āhavaṃ ghorarūpaṃ naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam
- 18
अद्यैव तद्विदितं पार्थिवानां भविष्यति आकुमारं च सूत
निमग्नो वा समरे भीमसेन एकः कुरून्वा समरे विजेता
adyaiva tadviditaṃ pārthivānāṃ bhaviṣyati ākumāraṃ ca sūta
nimagno vā samare bhīmasena ekaḥ kurūnvā samare vijetā
- 19
सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु मां वा लोकाः कीर्तयन्त्व् आकुमारम्
सर्वान् एकस्तान् अहं पातयिष्ये ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु
sarve saṃkhye kuravo niṣpatantu māṃ vā lokāḥ kīrtayantv ākumāram
sarvān ekastān ahaṃ pātayiṣye te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu
- 20
आशास्तारः कर्म चाप्य् उत्तमं वा तन्मे देवाः केवलं साधयन्तु
आयात्व् इहाद्यार्जुनः शत्रुघाती शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः
āśāstāraḥ karma cāpy uttamaṃ vā tanme devāḥ kevalaṃ sādhayantu
āyātv ihādyārjunaḥ śatrughātī śakrastūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ
- 21
ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणाम् एते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राः
व्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः सैन्यं ह्य् एतच्छादयत्य् आशु बाणैः
īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇām ete kasmādvidravante narendrāḥ
vyaktaṃ dhīmānsavyasācī narāgryaḥ sainyaṃ hy etacchādayaty āśu bāṇaiḥ
- 22
पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक नागान्हयान्पत्तिसंघांश्च संख्ये
रथान्विशीर्णाञ्शरशक्तिताडितान्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत
paśya dhvajāṃśca dravato viśoka nāgānhayānpattisaṃghāṃśca saṃkhye
rathānviśīrṇāñśaraśaktitāḍitānpaśyasvaitānrathinaścaiva sūta
- 23
आपूर्यते कौरवी चाप्य् अभीक्ष्णं सेना ह्य् असौ सुभृशं हन्यमाना
धनंजयस्याशनितुल्यवेगैर्ग्रस्ता शरैर्बर्हिसुवर्णवाजैः
āpūryate kauravī cāpy abhīkṣṇaṃ senā hy asau subhṛśaṃ hanyamānā
dhanaṃjayasyāśanitulyavegairgrastā śarairbarhisuvarṇavājaiḥ
- 24
एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः पदातिसंघान् अवमर्दयन्तः
संमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव द्रवन्ति नागा इव दावभीताः
हाहाकृताश्चैव रणे विशोक मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः
ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ padātisaṃghān avamardayantaḥ
saṃmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva dravanti nāgā iva dāvabhītāḥ
hāhākṛtāścaiva raṇe viśoka muñcanti nādānvipulāngajendrāḥ
- 25
विशोक उवाच
सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः कपिध्वजो दृश्यते हस्तिसैन्ये
नीलाद्धनाद्विद्युतम् उच्चरन्तीं तथापश्यं विस्फुरद्वै धनुस्तत्
viśoka uvāca
sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ kapidhvajo dṛśyate hastisainye
nīlāddhanādvidyutam uccarantīṃ tathāpaśyaṃ visphuradvai dhanustat
- 26
कपिर्ह्य् असौ वीक्ष्यते सर्वतो वै ध्वजाग्रम् आरुह्य धनंजयस्य
दिवाकराभो मणिर् एष दिव्यो विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः
kapirhy asau vīkṣyate sarvato vai dhvajāgram āruhya dhanaṃjayasya
divākarābho maṇir eṣa divyo vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ
- 27
पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं पश्येमं त्वं देवदत्तं सुघोषम्
अभीशुहस्तस्य जनार्दनस्य विगाहमानस्य चमूं परेषाम्
pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ paśyemaṃ tvaṃ devadattaṃ sughoṣam
abhīśuhastasya janārdanasya vigāhamānasya camūṃ pareṣām
- 28
रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य
चक्रं यशो वर्धयत्केशवस्य सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर
raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya
cakraṃ yaśo vardhayatkeśavasya sadārcitaṃ yadubhiḥ paśya vīra
- 29
भीम उवाच
ददामि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः
दसीशतं चापि रथांश्च विंशतिं यद् अर्जुनं वेदयसे विशोक
bhīma uvāca
dadāmi te grāmavarāṃścaturdaśa priyākhyāne sārathe suprasannaḥ
dasīśataṃ cāpi rathāṃśca viṃśatiṃ yad arjunaṃ vedayase viśoka

