68 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततः परानीकभिदं व्यूहम् अप्रतिमं परैः
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम्
saṃjaya uvāca
tataḥ parānīkabhidaṃ vyūham apratimaṃ paraiḥ
samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam
- 2
प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण च
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्न् इव मेदिनीम्
prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca
vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayann iva medinīm
- 3
वेपमान इव क्रोधाद्युद्धशौण्डः परंतपः
पतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ
vepamāna iva krodhādyuddhaśauṇḍaḥ paraṃtapaḥ
pativyūhya mahātejā yathāvadbharatarṣabha
- 4
व्यधमत्पाण्डवीं सेनाम् आसुरीं मघवान् इव
युधिष्ठिरं चाभिभवन्न् अपसव्यं चकार ह
vyadhamatpāṇḍavīṃ senām āsurīṃ maghavān iva
yudhiṣṭhiraṃ cābhibhavann apasavyaṃ cakāra ha
- 5
धृतराष्ट्र उवाच
कथं संजय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान्
धृष्टद्युम्नमुखान्वीरान्भीमसेनाभिरक्षितान्
dhṛtarāṣṭra uvāca
kathaṃ saṃjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān
dhṛṣṭadyumnamukhānvīrānbhīmasenābhirakṣitān
- 6
के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजय
प्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः
ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya saṃjaya
pravibhajya yathānyāyaṃ kathaṃ vā samavasthitāḥ
- 7
कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान्
कथं चैतन्महायुद्धं प्रावर्तत सुदारुणम्
kathaṃ pāṇḍusutāścāpi pratyavyūhanta māmakān
kathaṃ caitanmahāyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam
- 8
क्व च बीभत्सुर् अभवद्यत्कर्णो ऽयाद्युधिष्ठिरम्
को ह्य् अर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तो ऽभ्येतुं युधिष्ठिरम्
kva ca bībhatsur abhavadyatkarṇo 'yādyudhiṣṭhiram
ko hy arjunasya sāṃnidhye śakto 'bhyetuṃ yudhiṣṭhiram
- 9
सर्वभूतानि यो ह्य् एकः खाण्डवे जितवान्पुरा
कस्तम् अन्यत्र राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः
sarvabhūtāni yo hy ekaḥ khāṇḍave jitavānpurā
kastam anyatra rādheyātpratiyudhyejjijīviṣuḥ
- 10
संजय उवाच
शृणु व्यूहस्य रचनाम् अर्जुनश्च यथा गतः
परिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश्चाभवद्यथा
saṃjaya uvāca
śṛṇu vyūhasya racanām arjunaśca yathā gataḥ
paridāya nṛpaṃ tebhyaḥ saṃgrāmaścābhavadyathā
- 11
कृपः शारद्वतो राजन्मागधश्च तरस्विनः
सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः
kṛpaḥ śāradvato rājanmāgadhaśca tarasvinaḥ
sātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ
- 12
तेषां प्रपक्षे शकुनिर् उलूकश्च महारथः
सादिभिर्विमलप्रासैस्तवानीकम् अरक्षताम्
teṣāṃ prapakṣe śakunir ulūkaśca mahārathaḥ
sādibhirvimalaprāsaistavānīkam arakṣatām
- 13
गान्धारिभिर् असंभ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैः
शलभानाम् इव व्रातैः पिशाचैर् इव दुर्दृशैः
gāndhāribhir asaṃbhrāntaiḥ pārvatīyaiśca durjayaiḥ
śalabhānām iva vrātaiḥ piśācair iva durdṛśaiḥ
- 14
चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि रथानाम् अनिवर्तिनाम्
संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वम् अपालयन्
catustriṃśatsahasrāṇi rathānām anivartinām
saṃśaptakā yuddhaśauṇḍā vāmaṃ pārśvam apālayan
- 15
समुच्चितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवः
तेषां प्रपक्षः काम्बोजाः शकाश्च यवनैः सह
samuccitāstava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥ
teṣāṃ prapakṣaḥ kāmbojāḥ śakāśca yavanaiḥ saha
- 16
निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयः
आह्वयन्तो ऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम्
nideśātsūtaputrasya sarathāḥ sāśvapattayaḥ
āhvayanto 'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam
- 17
मध्येसेनामुखं कर्णो व्यवातिष्ठत दंशितः
चित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्ध्वजिनीमुखम्
madhyesenāmukhaṃ karṇo vyavātiṣṭhata daṃśitaḥ
citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayandhvajinīmukham
- 18
रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः
वाहिनीप्रमुखं वीरः सम्प्रकर्षन्न् अशोभत
rakṣyamāṇaḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
vāhinīpramukhaṃ vīraḥ samprakarṣann aśobhata
- 19
अयोरत्निर्महाबाहुः सूर्यवैश्वानरद्युतिः
महाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गलः प्रियदर्शनः
दुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः
ayoratnirmahābāhuḥ sūryavaiśvānaradyutiḥ
mahādvipaskandhagataḥ piṅgalaḥ priyadarśanaḥ
duḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ
- 20
तम् अन्वयान्महाराज स्वयं दुर्योधनो नृपः
चित्राश्वैश्चित्रसंनाहैः सोदर्यैर् अभिरक्षितः
tam anvayānmahārāja svayaṃ duryodhano nṛpaḥ
citrāśvaiścitrasaṃnāhaiḥ sodaryair abhirakṣitaḥ
- 21
रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैः
अशोभत महाराज देवैर् इव शतक्रतुः
rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitairmadrakekayaiḥ
aśobhata mahārāja devair iva śatakratuḥ
- 22
अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाः
नित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैर् अधिष्ठिताः
अन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः
aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥ
nityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmlecchair adhiṣṭhitāḥ
anvayustadrathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ
- 23
ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैः
सादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः
te dhvajairvaijayantībhirjvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ
sādibhiścāsthitā rejurdrumavanta ivācalāḥ
- 24
तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः
पट्टिशासिधराः शूरा बभूवुर् अनिवर्तिनः
teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ
paṭṭiśāsidharāḥ śūrā babhūvur anivartinaḥ
- 25
सादिभिः स्यन्दनैर्नागैर् अधिकं समलंकृतैः
स व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः
sādibhiḥ syandanairnāgair adhikaṃ samalaṃkṛtaiḥ
sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ
- 26
बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चिता
नृत्यतीव महाव्यूहः परेषाम् आदधद्भयम्
bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā
nṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣām ādadhadbhayam
- 27
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः
पत्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः
tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ
pattyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ
- 28
ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः
धनंजयम् अमित्रघ्नम् एकवीरम् उवाच ह
tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ
dhanaṃjayam amitraghnam ekavīram uvāca ha
- 29
पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे
युक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च सेनानीकं प्रकाशते
paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇe
yuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiśca senānīkaṃ prakāśate
- 30
तद् एतद्वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद्बलम्
यथा नाभिभवत्य् अस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम्
tad etadvai samālokya pratyamitraṃ mahadbalam
yathā nābhibhavaty asmāṃstathā nītirvidhīyatām

