46 shlokas
- 1
संजय उवाच
हते द्रोणे महेष्वासे तस्मिन्न् अहनि भारत
कृते च मोघसंकल्पे द्रोणपुत्रे महारथे
saṃjaya uvāca
hate droṇe maheṣvāse tasminn ahani bhārata
kṛte ca moghasaṃkalpe droṇaputre mahārathe
- 2
द्रवमाणे महाराज कौरवाणां बले तथा
व्यूह्य पार्थः स्वकं सैन्यम् अतिष्ठद्भ्रातृभिः सह
dravamāṇe mahārāja kauravāṇāṃ bale tathā
vyūhya pārthaḥ svakaṃ sainyam atiṣṭhadbhrātṛbhiḥ saha
- 3
तम् अवस्थितम् आज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ
द्रवच्च स्वबलं दृष्ट्वा पौरुषेण न्यवारयत्
tam avasthitam ājñāya putraste bharatarṣabha
dravacca svabalaṃ dṛṣṭvā pauruṣeṇa nyavārayat
- 4
स्वम् अनीकम् अवस्थाप्य बाहुवीर्ये व्यवस्थितः
युद्ध्वा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत
svam anīkam avasthāpya bāhuvīrye vyavasthitaḥ
yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ pāṇḍavaiḥ saha bhārata
- 5
लब्धलक्षैः परैर्हृष्टैर्व्यायच्छद्भिश्चिरं तदा
संध्याकालं समासाद्य प्रत्याहारम् अकारयत्
labdhalakṣaiḥ parairhṛṣṭairvyāyacchadbhiściraṃ tadā
saṃdhyākālaṃ samāsādya pratyāhāram akārayat
- 6
कृत्वावहारं सैन्यानां प्रविश्य शिबिरं स्वकम्
कुरवो आत्महितं मन्त्रं मन्त्रयांचक्रिरे तदा
kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ praviśya śibiraṃ svakam
kuravo ātmahitaṃ mantraṃ mantrayāṃcakrire tadā
- 7
पर्यङ्केषु परार्ध्येषु स्पर्ध्यास्तरणवत्सु च
वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्व् इवामराः
paryaṅkeṣu parārdhyeṣu spardhyāstaraṇavatsu ca
varāsaneṣūpaviṣṭāḥ sukhaśayyāsv ivāmarāḥ
- 8
ततो दुर्योधनो राजा साम्ना परमवल्गुना
तान् आभाष्य महेष्वासान्प्राप्तकालम् अभाषत
tato duryodhano rājā sāmnā paramavalgunā
tān ābhāṣya maheṣvāsānprāptakālam abhāṣata
- 9
मतिं मतिमतां श्रेष्ठाः सर्वे प्रब्रूत माचिरम्
एवं गते तु यत्कार्यं भवेत्कार्यकरं नृपाः
matiṃ matimatāṃ śreṣṭhāḥ sarve prabrūta māciram
evaṃ gate tu yatkāryaṃ bhavetkāryakaraṃ nṛpāḥ
- 10
एवम् उक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः
चक्रुर्नानाविधाश्चेष्टाः सिंहासनगतास्तदा
evam ukte narendreṇa narasiṃhā yuyutsavaḥ
cakrurnānāvidhāśceṣṭāḥ siṃhāsanagatāstadā
- 11
तेषां निशम्येङ्गितानि युद्धे प्राणाञ्जुहूषताम्
समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसः
आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यम् आददे
teṣāṃ niśamyeṅgitāni yuddhe prāṇāñjuhūṣatām
samudvīkṣya mukhaṃ rājño bālārkasamavarcasaḥ
ācāryaputro medhāvī vākyajño vākyam ādade
- 12
रागो योगस्तथा दाक्ष्यं नयश्चेत्य् अर्थसाधकाः
उपायाः पण्डितैः प्रोक्ताः सर्वे दैवसमाश्रिताः
rāgo yogastathā dākṣyaṃ nayaścety arthasādhakāḥ
upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktāḥ sarve daivasamāśritāḥ
- 13
लोकप्रवीरा ये ऽस्माकं देवकल्पा महारथाः
नीतिमन्तस्तथा युक्ता दक्षा रक्ताश्च ते हताः
lokapravīrā ye 'smākaṃ devakalpā mahārathāḥ
nītimantastathā yuktā dakṣā raktāśca te hatāḥ
- 14
न त्व् एव कार्यं नैराश्यम् अस्माभिर्विजयं प्रति
सुनीतैर् इह सर्वार्थैर्दैवम् अप्य् अनुलोम्यते
na tv eva kāryaṃ nairāśyam asmābhirvijayaṃ prati
sunītair iha sarvārthairdaivam apy anulomyate
- 15
ते वयं प्रवरं नॄणां सर्वैर्गुणगणैर्युतम्
कर्णं सेनापतिं कृत्वा प्रमथिष्यामहे रिपून्
te vayaṃ pravaraṃ nṝṇāṃ sarvairguṇagaṇairyutam
karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā pramathiṣyāmahe ripūn
- 16
ततो दुर्योधनः प्रीतः प्रियं श्रुत्वा वचस्तदा
प्रीतिसंस्कारसंयुक्तं तथ्यम् आत्महितं शुभम्
tato duryodhanaḥ prītaḥ priyaṃ śrutvā vacastadā
prītisaṃskārasaṃyuktaṃ tathyam ātmahitaṃ śubham
- 17
स्वं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यम् उपाश्रितः
दुर्योधनो महाराज राधेयम् इदम् अब्रवीत्
svaṃ manaḥ samavasthāpya bāhuvīryam upāśritaḥ
duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt
- 18
कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं च परं मयि
तथापि त्वां महाबाहो प्रवक्ष्यामि हितं वचः
karṇa jānāmi te vīryaṃ sauhṛdaṃ ca paraṃ mayi
tathāpi tvāṃ mahābāho pravakṣyāmi hitaṃ vacaḥ
- 19
श्रुत्वा यथेष्टं च कुरु वीर यत्तव रोचते
भवान्प्राज्ञतमो नित्यं मम चैव परा गतिः
śrutvā yatheṣṭaṃ ca kuru vīra yattava rocate
bhavānprājñatamo nityaṃ mama caiva parā gatiḥ
- 20
भीष्मद्रोणाव् अतिरथौ हतौ सेनापती मम
सेनापतिर्भवान् अस्तु ताभ्यां द्रविणवत्तरः
bhīṣmadroṇāv atirathau hatau senāpatī mama
senāpatirbhavān astu tābhyāṃ draviṇavattaraḥ
- 21
वृद्धौ च तौ महेष्वासौ सापेक्षौ च धनंजये
मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात्तव
vṛddhau ca tau maheṣvāsau sāpekṣau ca dhanaṃjaye
mānitau ca mayā vīrau rādheya vacanāttava
- 22
पितामहत्वं सम्प्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे
रक्षितास्तात भीष्मेण दिवसानि दशैव ह
pitāmahatvaṃ samprekṣya pāṇḍuputrā mahāraṇe
rakṣitāstāta bhīṣmeṇa divasāni daśaiva ha
- 23
न्यस्तशस्त्रे च भवति हतो भीष्मः पितामहः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य फल्गुनेन महाहवे
nyastaśastre ca bhavati hato bhīṣmaḥ pitāmahaḥ
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya phalgunena mahāhave
- 24
हते तस्मिन्महाभागे शरतल्पगते तदा
त्वयोक्ते पुरुषव्याघ्र द्रोणो ह्य् आसीत्पुरःसरः
hate tasminmahābhāge śaratalpagate tadā
tvayokte puruṣavyāghra droṇo hy āsītpuraḥsaraḥ
- 25
तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वाद् इह संयुगे
स चापि निहतो वृद्धो धृष्टद्युम्नेन सत्वरम्
tenāpi rakṣitāḥ pārthāḥ śiṣyatvād iha saṃyuge
sa cāpi nihato vṛddho dhṛṣṭadyumnena satvaram
- 26
निहताभ्यां प्रधानाभ्यां ताभ्याम् अमितविक्रम
त्वत्समं समरे योधं नान्यं पश्यामि चिन्तयन्
nihatābhyāṃ pradhānābhyāṃ tābhyām amitavikrama
tvatsamaṃ samare yodhaṃ nānyaṃ paśyāmi cintayan
- 27
भवान् एव तु नः शक्तो विजयाय न संशयः
पूर्वं मध्ये च पश्चाच्च तवैव विदितं हि तत्
bhavān eva tu naḥ śakto vijayāya na saṃśayaḥ
pūrvaṃ madhye ca paścācca tavaiva viditaṃ hi tat
- 28
स भवान्धुर्यवत्संख्ये धुरम् उद्वोढुम् अर्हसि
अभिषेचय सेनान्ये स्वयम् आत्मानम् आत्मना
sa bhavāndhuryavatsaṃkhye dhuram udvoḍhum arhasi
abhiṣecaya senānye svayam ātmānam ātmanā
- 29
देवतानां यथा स्कन्दः सेनानीः प्रभुर् अव्ययः
तथा भवान् इमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु मे
जहि शत्रुगणान्सर्वान्महेन्द्र इव दानवान्
devatānāṃ yathā skandaḥ senānīḥ prabhur avyayaḥ
tathā bhavān imāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrīṃ bibhartu me
jahi śatrugaṇānsarvānmahendra iva dānavān
- 30
अवस्थितं रणे ज्ञात्वा पाण्डवास्त्वां महारथम्
द्रविष्यन्ति सपाञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः
तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकर्षेथा महाचमूम्
avasthitaṃ raṇe jñātvā pāṇḍavāstvāṃ mahāratham
draviṣyanti sapāñcālā viṣṇuṃ dṛṣṭveva dānavāḥ
tasmāttvaṃ puruṣavyāghra prakarṣethā mahācamūm

