116 shlokas
- 1
संजय उवाच
युधिष्ठिरेणैवम् उक्तः कौन्तेयः श्वेतवाहनः
असिं जग्राह संक्रुद्धो जिघांसुर्भरतर्षभम्
saṃjaya uvāca
yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ
asiṃ jagrāha saṃkruddho jighāṃsurbharatarṣabham
- 2
तस्य कोपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवस्तदा
उवाच किम् इदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्य् उत
tasya kopaṃ samudvīkṣya cittajñaḥ keśavastadā
uvāca kim idaṃ pārtha gṛhītaḥ khaḍga ity uta
- 3
नेह पश्यामि योद्धव्यं तव किंचिद्धनंजय
ते ध्वस्ता धार्तराष्ट्रा हि सर्वे भीमेन धीमता
neha paśyāmi yoddhavyaṃ tava kiṃciddhanaṃjaya
te dhvastā dhārtarāṣṭrā hi sarve bhīmena dhīmatā
- 4
अपयातो ऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्य् अपि
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः
apayāto 'si kaunteya rājā draṣṭavya ity api
sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ
- 5
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम्
हर्षकाले तु सम्प्राप्ते कस्मात्त्वा मन्युर् आविशत्
taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam
harṣakāle tu samprāpte kasmāttvā manyur āviśat
- 6
न तं पश्यामि कौन्तेय यस्ते वध्यो भवेद् इह
कस्माद्भवान्महाखड्गं परिगृह्णाति सत्वरम्
na taṃ paśyāmi kaunteya yaste vadhyo bhaved iha
kasmādbhavānmahākhaḍgaṃ parigṛhṇāti satvaram
- 7
तत्त्वा पृच्छामि कौन्तेय किम् इदं ते चिकीर्षितम्
परामृशसि यत्क्रुद्धः खड्गम् अद्भुतविक्रम
tattvā pṛcchāmi kaunteya kim idaṃ te cikīrṣitam
parāmṛśasi yatkruddhaḥ khaḍgam adbhutavikrama
- 8
एवम् उक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम्
अर्जुनः प्राह गोविन्दं क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्
evam uktastu kṛṣṇena prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram
arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan
- 9
दद गाण्डीवम् अन्यस्मा इति मां यो ऽभिचोदयेत्
छिन्द्याम् अहं शिरस्तस्य इत्य् उपांशुव्रतं मम
dada gāṇḍīvam anyasmā iti māṃ yo 'bhicodayet
chindyām ahaṃ śirastasya ity upāṃśuvrataṃ mama
- 10
तद् उक्तो ऽहम् अदीनात्मन्राज्ञामितपराक्रम
समक्षं तव गोविन्द न तत्क्षन्तुम् इहोत्सहे
tad ukto 'ham adīnātmanrājñāmitaparākrama
samakṣaṃ tava govinda na tatkṣantum ihotsahe
- 11
तस्माद् एनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम्
प्रतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वेमं नरसत्तमम्
एतदर्थं मया खड्गो गृहीतो यदुनन्दन
tasmād enaṃ vadhiṣyāmi rājānaṃ dharmabhīrukam
pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvemaṃ narasattamam
etadarthaṃ mayā khaḍgo gṛhīto yadunandana
- 12
सो ऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्ये ऽप्य् आनृण्यतां गतः
विशोको विज्वरश्चापि भविष्यामि जनार्दन
so 'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satye 'py ānṛṇyatāṃ gataḥ
viśoko vijvaraścāpi bhaviṣyāmi janārdana
- 13
किं वा त्वं मन्यसे प्राप्तम् अस्मिन्काले समुत्थिते
त्वम् अस्य जगतस्तात वेत्थ सर्वं गतागतम्
तत्तथा प्रकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान्
kiṃ vā tvaṃ manyase prāptam asminkāle samutthite
tvam asya jagatastāta vettha sarvaṃ gatāgatam
tattathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān
- 14
कृष्ण उवाच
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानया
न हि धर्मविभागज्ञः कुर्याद् एवं धनंजय
kṛṣṇa uvāca
idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā
akāle puruṣavyāghra saṃrambhakriyayānayā
na hi dharmavibhāgajñaḥ kuryād evaṃ dhanaṃjaya
- 15
अकार्याणां च कार्याणां संयोगं यः करोति वै
कार्याणाम् अक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः
akāryāṇāṃ ca kāryāṇāṃ saṃyogaṃ yaḥ karoti vai
kāryāṇām akriyāṇāṃ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ
- 16
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम्
anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vettha niścayam
- 17
अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये
अवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु
aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye
avaśo muhyate pārtha yathā tvaṃ mūḍha eva tu
- 18
न हि कार्यम् अकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथंचन
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच्च त्वं नावबुध्यसे
na hi kāryam akāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathaṃcana
śrutena jñāyate sarvaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase
- 19
अविज्ञानाद्भवान्यच्च धर्मं रक्षति धर्मवित्
प्राणिनां हि वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यते
avijñānādbhavānyacca dharmaṃ rakṣati dharmavit
prāṇināṃ hi vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyate
- 20
प्राणिनाम् अवधस्तात सर्वज्यायान्मतो मम
अनृतं तु भवेद्वाच्यं न च हिंस्यात्कथंचन
prāṇinām avadhastāta sarvajyāyānmato mama
anṛtaṃ tu bhavedvācyaṃ na ca hiṃsyātkathaṃcana
- 21
स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम्
हन्याद्भवान्नरश्रेष्ठ प्राकृतो ऽन्यः पुमान् इव
sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam
hanyādbhavānnaraśreṣṭha prākṛto 'nyaḥ pumān iva
- 22
अयुध्यमानस्य वधस्तथाशस्त्रस्य भारत
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं वाभिगच्छतः
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य न वधः पूज्यते बुधैः
ayudhyamānasya vadhastathāśastrasya bhārata
parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ vābhigacchataḥ
kṛtāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ
- 23
त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरा
तस्माद् अधर्मसंयुक्तं मौढ्यात्कर्म व्यवस्यसि
tvayā caiva vrataṃ pārtha bālenaiva kṛtaṃ purā
tasmād adharmasaṃyuktaṃ mauḍhyātkarma vyavasyasi
- 24
स गुरुं पार्थ कस्मात्त्वं हन्या धर्मम् अनुस्मरन्
असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम्
sa guruṃ pārtha kasmāttvaṃ hanyā dharmam anusmaran
asaṃpradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duranvayām
- 25
इदं धर्मरहस्यं च वक्ष्यामि भरतर्षभ
यद्ब्रूयात्तव भीष्मो वा धर्मज्ञो वा युधिष्ठिरः
idaṃ dharmarahasyaṃ ca vakṣyāmi bharatarṣabha
yadbrūyāttava bhīṣmo vā dharmajño vā yudhiṣṭhiraḥ
- 26
विदुरो वा तथा क्षत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी
तत्ते वक्ष्यामि तत्त्वेन तन्निबोध धनंजय
viduro vā tathā kṣattā kuntī vāpi yaśasvinī
tatte vakṣyāmi tattvena tannibodha dhanaṃjaya
- 27
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्
तत्त्वेनैतत्सुदुर्ज्ञेयं यस्य सत्यम् अनुष्ठितम्
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param
tattvenaitatsudurjñeyaṃ yasya satyam anuṣṭhitam
- 28
भवेत्सत्यम् अवक्तव्यं वक्तव्यम् अनृतं भवेत्
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यम् अनृतं भवेत्
bhavetsatyam avaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet
sarvasvasyāpahāre tu vaktavyam anṛtaṃ bhavet
- 29
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत्
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्य् अनृतं भवेत्
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ cāpy anṛtaṃ bhavet
- 30
तादृशं पश्यते बालो यस्य सत्यम् अनुष्ठितम्
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित्
tādṛśaṃ paśyate bālo yasya satyam anuṣṭhitam
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit

