51 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च
या वै युक्ता मतिः सेयम् अर्जुनेन प्रदर्शिता
vāsudeva uvāca
jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca
yā vai yuktā matiḥ seyam arjunena pradarśitā
- 2
न मृत्योः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा
न चापि कंचिद् अमरम् अयुद्धेनापि शुश्रुमः
na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā
na cāpi kaṃcid amaram ayuddhenāpi śuśrumaḥ
- 3
एतावद् एव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम्
नयेन विधिदृष्टेन यद् उपक्रमते परान्
etāvad eva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam
nayena vidhidṛṣṭena yad upakramate parān
- 4
सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः क्रमः
संशयो जायते साम्ये साम्यं च न भवेद्द्वयोः
sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥ
saṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaveddvayoḥ
- 5
ते वयं नयम् आस्थाय शत्रुदेहसमीपगाः
कथम् अन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः
पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः
te vayaṃ nayam āsthāya śatrudehasamīpagāḥ
katham antaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ
pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ
- 6
व्यूढानीकैर् अनुबलैर्नोपेयाद्बलवत्तरम्
इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते
vyūḍhānīkair anubalairnopeyādbalavattaram
iti buddhimatāṃ nītistanmamāpīha rocate
- 7
अनवद्या ह्यसंबुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत्
शत्रुदेहम् उपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे
anavadyā hyasaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat
śatrudeham upākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe
- 8
एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभ
अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षये वै बलक्षयः
चतुःकिक्कु चतुर्दंष्ट्रो द्विशुक्तो दशपद्मवान्
षड् उन्नतैर्दश बृहत्त्रिभिर्व्याप्तोति पार्थिवः
eko hyeva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha
antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ
catuḥkikku caturdaṃṣṭro dviśukto daśapadmavān
ṣaḍ unnatairdaśa bṛhattribhirvyāptoti pārthivaḥ
- 9
अथ चेत्तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताः
प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः
atha cettaṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ
prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ
- 10
युधिष्ठिर उवाच
कृष्ण को ऽयं जरासंधः किंवीर्यः किंपराक्रमः
यस्त्वां स्पृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा
yudhiṣṭhira uvāca
kṛṣṇa ko 'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ
yastvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā
- 11
कृष्ण उवाच
शृणु राजञ्जरासंधो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः
यथा चोपेक्षितो ऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः
kṛṣṇa uvāca
śṛṇu rājañjarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥ
yathā copekṣito 'smābhirbahuśaḥ kṛtavipriyaḥ
- 12
अक्षौहिणीनां तिसृणाम् आसीत्समरदर्पितः
राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिः पतिः
akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇām āsītsamaradarpitaḥ
rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ
- 13
रूपवान्वीर्यसम्पन्नः श्रीमान् अतुलविक्रमः
स्वराज्यं कारयामास मगधेषु गिरिव्रजे
नित्यं दीक्षाकृशतनुः शतक्रतुर् इवापरः
rūpavānvīryasampannaḥ śrīmān atulavikramaḥ
svarājyaṃ kārayāmāsa magadheṣu girivraje
nityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakratur ivāparaḥ
- 14
तेजसा सूर्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः
यमान्तकसमः कोपे श्रिया वैश्रवणोपमः
tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ
yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ
- 15
तस्याभिजनसंयुक्तैर्गुणैर्भरतसत्तम
व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः
tasyābhijanasaṃyuktairguṇairbharatasattama
vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ
- 16
स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ
उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंमते
sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha
upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate
- 17
तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः
नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा
tayoścakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ
nātivartiṣya ityevaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā
- 18
स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिप
प्रियाभ्याम् अनुरूपाभ्यां करेणुभ्याम् इव द्विपः
sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa
priyābhyām anurūpābhyāṃ kareṇubhyām iva dvipaḥ
- 19
तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः
गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमान् इव सागरः
tayormadhyagataścāpi rarāja vasudhādhipaḥ
gaṅgāyamunayormadhye mūrtimān iva sāgaraḥ
- 20
विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनम् अत्यगात्
न च वंशकरः पुत्रस्तस्याजायत कश्चन
viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanam atyagāt
na ca vaṃśakaraḥ putrastasyājāyata kaścana
- 21
मङ्गलैर्बहुभिर्होमैः पुत्रकामाभिर् इष्टिभिः
नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम्
स भार्याभ्यां सह तदा निर्वेदम् अगमद्भृशम्
राज्यं चापि परित्यज्य तपोवनम् अथाश्रयत्
वार्यमाणः प्रकृतिभिर्नृपभक्त्या विशां पते
maṅgalairbahubhirhomaiḥ putrakāmābhir iṣṭibhiḥ
nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam
sa bhāryābhyāṃ saha tadā nirvedam agamadbhṛśam
rājyaṃ cāpi parityajya tapovanam athāśrayat
vāryamāṇaḥ prakṛtibhirnṛpabhaktyā viśāṃ pate
- 22
अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः
शुश्राव तपसि श्रान्तम् उदारं चण्डकौशिकम्
atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ
śuśrāva tapasi śrāntam udāraṃ caṇḍakauśikam
- 23
यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलम् उपाश्रितम्
पत्नीभ्यां सहितो राजा सर्वरत्नैर् अतोषयत्
बृहद्रथं च स ऋषिर्यथावत्प्रत्यनन्दत
उपविष्टश्च तेनाथ अनुज्ञातो महात्मना
तम् अपृच्छत्तदा विप्रः किम् आगमनम् इत्यथ
पौरैर् अनुगतस्यैव पत्नीभ्यां सहितस्य च
स उवाच मुनिं राजा भगवन्नास्ति मे सुतः
अपुत्रस्य वृथा जन्म इत्याहुर्मुनिसत्तमाः
तादृशस्य हि राज्येन वृद्धत्वे किं प्रयोजनम्
सो ऽहं तपश्चरिष्यामि पत्नीभ्यां सहितो वने
नाप्रजस्य मुने कीर्तिः स्वर्गश्चैवाक्षयो भवेत्
एवम् उक्तस्य राज्ञा तु मुनेः कारुण्यम् आगतम्
yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlam upāśritam
patnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnair atoṣayat
bṛhadrathaṃ ca sa ṛṣiryathāvatpratyanandata
upaviṣṭaśca tenātha anujñāto mahātmanā
tam apṛcchattadā vipraḥ kim āgamanam ityatha
paurair anugatasyaiva patnībhyāṃ sahitasya ca
sa uvāca muniṃ rājā bhagavannāsti me sutaḥ
aputrasya vṛthā janma ityāhurmunisattamāḥ
tādṛśasya hi rājyena vṛddhatve kiṃ prayojanam
so 'haṃ tapaścariṣyāmi patnībhyāṃ sahito vane
nāprajasya mune kīrtiḥ svargaścaivākṣayo bhavet
evam uktasya rājñā tu muneḥ kāruṇyam āgatam
- 24
तम् अब्रवीत्सत्यधृतिः सत्यवाग् ऋषिसत्तमः
परितुष्टो ऽस्मि ते राजन्वरं वरय सुव्रत
tam abravītsatyadhṛtiḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ
parituṣṭo 'smi te rājanvaraṃ varaya suvrata
- 25
ततः सभार्यः प्रणतस्तम् उवाच बृहद्रथः
पुत्रदर्शननैराश्याद्बाष्पगद्गदया गिरा
tataḥ sabhāryaḥ praṇatastam uvāca bṛhadrathaḥ
putradarśananairāśyādbāṣpagadgadayā girā
- 26
बृहद्रथ उवाच
भगवन्राज्यम् उत्सृज्य प्रस्थितस्य तपोवनम्
किं वरेणाल्पभाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे
bṛhadratha uvāca
bhagavanrājyam utsṛjya prasthitasya tapovanam
kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me
- 27
कृष्ण उवाच
एतच्छ्रुत्वा मुनिर्ध्यानम् अगमत्क्षुभितेन्द्रियः
तस्यैव चाम्रवृक्षस्य छायायां समुपाविशत्
kṛṣṇa uvāca
etacchrutvā munirdhyānam agamatkṣubhitendriyaḥ
tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat
- 28
तस्योपविष्टस्य मुनेर् उत्सङ्गे निपपात ह
अवातम् अशुकादष्टम् एकम् आम्रफलं किल
tasyopaviṣṭasya muner utsaṅge nipapāta ha
avātam aśukādaṣṭam ekam āmraphalaṃ kila
- 29
तत्प्रगृह्य मुनिश्रेष्ठो हृदयेनाभिमन्त्र्य च
राज्ञे ददावप्रतिमं पुत्रसंप्राप्तिकारकम्
tatpragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca
rājñe dadāvapratimaṃ putrasaṃprāptikārakam
- 30
उवाच च महाप्राज्ञस्तं राजानं महामुनिः
गच्छ राजन्कृतार्थो ऽसि निवर्त मनुजाधिप
एष ते तनयो राजन्मा तप्सीस्त्वं तपोवने
प्रजाः पालय धर्मेण एष धर्मो महीक्षिताम्
यजस्व विविधैर्यज्ञैर् इन्द्रं तर्पय चेन्दुना
पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य तत आश्रमम् आव्रज
अष्टौ वरान्प्रयच्छामि तव पुत्रस्य पार्थिव
ब्रह्मण्यताम् अजेयत्वं युद्धेषु च तथा रतिम्
प्रियातिथेयतां चैव दीनानाम् अन्ववेक्षणम्
तथा बलं च सुमहल्लोके कीर्तिं च शाश्वतीम्
अनुरागं प्रजानां च ददौ तस्मै स कौशिकः
गच्छ राजन्कृतार्थो ऽसि निवर्तस्व जनाधिप
अनुज्ञातः स ऋषिणा पत्नीभ्यां सहितो नृपः
पौरैर् अनुगतश्चापि विवेश स्वपुरं पुनः
एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शिरसा प्रणिपत्य च
मुनेः पादौ महाप्राज्ञः स नृपः स्वगृहं गतः
uvāca ca mahāprājñastaṃ rājānaṃ mahāmuniḥ
gaccha rājankṛtārtho 'si nivarta manujādhipa
eṣa te tanayo rājanmā tapsīstvaṃ tapovane
prajāḥ pālaya dharmeṇa eṣa dharmo mahīkṣitām
yajasva vividhairyajñair indraṃ tarpaya cendunā
putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramam āvraja
aṣṭau varānprayacchāmi tava putrasya pārthiva
brahmaṇyatām ajeyatvaṃ yuddheṣu ca tathā ratim
priyātitheyatāṃ caiva dīnānām anvavekṣaṇam
tathā balaṃ ca sumahalloke kīrtiṃ ca śāśvatīm
anurāgaṃ prajānāṃ ca dadau tasmai sa kauśikaḥ
gaccha rājankṛtārtho 'si nivartasva janādhipa
anujñātaḥ sa ṛṣiṇā patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ
paurair anugataścāpi viveśa svapuraṃ punaḥ
etacchrutvā munervākyaṃ śirasā praṇipatya ca
muneḥ pādau mahāprājñaḥ sa nṛpaḥ svagṛhaṃ gataḥ

