58 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम्
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्गान्धारीपुत्रसंयुतः
vaiśaṃpāyana uvāca
anubhūya tu rājñastaṃ rājasūyaṃ mahākratum
yudhiṣṭhirasya nṛpatergāndhārīputrasaṃyutaḥ
- 2
प्रियकृन्मतम् आज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत्
प्रज्ञाचक्षुषम् आसीनं शकुनिः सौबलस्तदा
priyakṛnmatam ājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat
prajñācakṣuṣam āsīnaṃ śakuniḥ saubalastadā
- 3
दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम्
उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यम् अब्रवीत्
duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam
upagamya mahāprājñaṃ śakunirvākyam abravīt
- 4
दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः
दीनश्चिन्तापरश्चैव तद्विद्धि भरतर्षभ
duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ
dīnaścintāparaścaiva tadviddhi bharatarṣabha
- 5
न वै परीक्षसे सम्यग् असह्यं शत्रुसंभवम्
ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे
na vai parīkṣase samyag asahyaṃ śatrusaṃbhavam
jyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase
- 6
धृतराष्ट्र उवाच
दुर्योधन कुतोमूलं भृशम् आर्तो ऽसि पुत्रक
श्रोतव्यश्चेन्मया सो ऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन
dhṛtarāṣṭra uvāca
duryodhana kutomūlaṃ bhṛśam ārto 'si putraka
śrotavyaścenmayā so 'rtho brūhi me kurunandana
- 7
अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम्
चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम्
ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam
cintayaṃśca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam
- 8
ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम्
भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम्
aiśvaryaṃ hi mahatputra tvayi sarvaṃ samarpitam
bhrātaraḥ suhṛdaścaiva nācaranti tavāpriyam
- 9
आच्छादयसि प्रावारान् अश्नासि पिशितौदनम्
आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः
ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam
ājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ
- 10
शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः
गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम्
śayanāni mahārhāṇi yoṣitaśca manoramāḥ
guṇavanti ca veśmāni vihārāśca yathāsukham
- 11
देवानाम् इव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः
स दीन इव दुर्धर्षः कस्माच्छोचसि पुत्रक
devānām iva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ
sa dīna iva durdharṣaḥ kasmācchocasi putraka
- 12
दुर्योधन उवाच
अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा
अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन्कालपर्ययम्
duryodhana uvāca
aśnāmyācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣastathā
amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣankālaparyayam
- 13
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीर् अभिभूय परे स्थिताः
क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते
amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīr abhibhūya pare sthitāḥ
kleśānmumukṣuḥ parajānsa vai puruṣa ucyate
- 14
संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश्च भारत
अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत्
saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaśca bhārata
anukrośabhaye cobhe yairvṛto nāśnute mahat
- 15
न माम् अवति तद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे
ज्वलन्तीम् इव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम
na mām avati tadbhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire
jvalantīm iva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama
- 16
सपत्नान् ऋध्यतो ऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य च
अदृश्याम् अपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्न् इवोद्यताम्
तस्माद् अहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः
sapatnān ṛdhyato ''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca
adṛśyām api kaunteye sthitāṃ paśyann ivodyatām
tasmād ahaṃ vivarṇaśca dīnaśca hariṇaḥ kṛśaḥ
- 17
अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः
aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ
triṃśaddāsīka ekaiko yānbibharti yudhiṣṭhiraḥ
- 18
दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नम् उत्तमम्
भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने
daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnam uttamam
bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane
- 19
कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च
काम्बोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यान् अपि कम्बलान्
kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca
kāmbojaḥ prāhiṇottasmai parārdhyān api kambalān
- 20
रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशो ऽथ सहस्रशः
त्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत
rathayoṣidgavāśvasya śataśo 'tha sahasraśaḥ
triṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicarantyuta
- 21
पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते
आहरन्क्रतुमुख्ये ऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः
pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate
āharankratumukhye 'sminkuntīputrāya bhūriśaḥ
- 22
न क्वचिद्धि मया दृष्टस्तादृशो नैव च श्रुतः
यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः
na kvaciddhi mayā dṛṣṭastādṛśo naiva ca śrutaḥ
yādṛgdhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ
- 23
अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोर् अहं नृप
शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानो ऽनिशं विभो
aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatror ahaṃ nṛpa
śarma naivādhigacchāmi cintayāno 'niśaṃ vibho
- 24
ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसंघशः
त्रैखर्वं बलिम् आदाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः
brāhmaṇā vāṭadhānāśca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ
traikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ
- 25
कमण्डलून् उपादाय जातरूपमयाञ्शुभान्
एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः
kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñśubhān
evaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ
- 26
यन्नैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः
तद् अस्मै कांस्यम् आहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः
yannaiva madhu śakrāya dhārayantyamarastriyaḥ
tad asmai kāṃsyam āhārṣīdvāruṇaṃ kalaśodadhiḥ
- 27
शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम्
दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपम् इवाभवत्
śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam
dṛṣṭvā ca mama tatsarvaṃ jvararūpam ivābhavat
- 28
गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ
तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ
gṛhītvā tattu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau
tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha
- 29
उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः
इदं चाद्भुतम् अत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु
uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ
idaṃ cādbhutam atrāsīttanme nigadataḥ śṛṇu
- 30
पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम्
स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छङ्खो ध्मायति नित्यशः
pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatām
sthāpitā tatra saṃjñābhūcchaṅkho dhmāyati nityaśaḥ

