35 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथं समभवद्द्यूतं भ्रातॄणां तन्महात्ययम्
यत्र तद्व्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहैः
janamejaya uvāca
kathaṃ samabhavaddyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tanmahātyayam
yatra tadvyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavairme pitāmahaiḥ
- 2
के च तत्र सभास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम
के चैनम् अन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यषेधयन्
ke ca tatra sabhāstārā rājāno brahmavittama
ke cainam anvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan
- 3
विस्तरेणैतद् इच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज
मूलं ह्येतद्विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम
vistareṇaitad icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija
mūlaṃ hyetadvināśasya pṛthivyā dvijasattama
- 4
सूत उवाच
एवम् उक्तस्तदा राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान्
आचचक्षे यथावृत्तं तत्सर्वं सर्ववेदवित्
sūta uvāca
evam uktastadā rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān
ācacakṣe yathāvṛttaṃ tatsarvaṃ sarvavedavit
- 5
वैशंपायन उवाच
शृणु मे विस्तरेणेमां कथां भरतसत्तम
भूय एव महाराज यदि ते श्रवणे मतिः
vaiśaṃpāyana uvāca
śṛṇu me vistareṇemāṃ kathāṃ bharatasattama
bhūya eva mahārāja yadi te śravaṇe matiḥ
- 6
विदुरस्य मतं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
दुर्योधनम् इदं वाक्यम् उवाच विजने पुनः
vidurasya mataṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
duryodhanam idaṃ vākyam uvāca vijane punaḥ
- 7
अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति
न ह्यसौ सुमहाबुद्धिर् अहितं नो वदिष्यति
alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati
na hyasau sumahābuddhir ahitaṃ no vadiṣyati
- 8
हितं हि परमं मन्ये विदुरो यत्प्रभाषते
क्रियतां पुत्र तत्सर्वम् एतन्मन्ये हितं तव
hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yatprabhāṣate
kriyatāṃ putra tatsarvam etanmanye hitaṃ tava
- 9
देवर्षिर्वासवगुरुर्देवराजाय धीमते
यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिर् उदारधीः
devarṣirvāsavagururdevarājāya dhīmate
yatprāha śāstraṃ bhagavānbṛhaspatir udāradhīḥ
- 10
तद्वेद विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः
स्थितश्च वचने तस्य सदाहम् अपि पुत्रक
tadveda viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ
sthitaśca vacane tasya sadāham api putraka
- 11
विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः
उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनाम् अर्चितो नृप
viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ
uddhavo vā mahābuddhirvṛṣṇīnām arcito nṛpa
- 12
द्यूतेन तद् अलं पुत्र द्यूते भेदो हि दृश्यते
भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय
dyūtena tad alaṃ putra dyūte bhedo hi dṛśyate
bhede vināśo rājyasya tatputra parivarjaya
- 13
पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम्
प्राप्तस्त्वम् असि तत्तात पितृपैतामहं पदम्
pitrā mātrā ca putrasya yadvai kāryaṃ paraṃ smṛtam
prāptastvam asi tattāta pitṛpaitāmahaṃ padam
- 14
अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे
भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसे किं न शोभनम्
adhītavānkṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe
bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindase kiṃ na śobhanam
- 15
पृथग्जनैर् अलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम्
तत्प्राप्तो ऽसि महाबाहो कस्माच्छोचसि पुत्रक
pṛthagjanair alabhyaṃ yadbhojanācchādanaṃ param
tatprāpto 'si mahābāho kasmācchocasi putraka
- 16
स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत्
नित्यम् आज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा
sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat
nityam ājñāpayanbhāsi divi deveśvaro yathā
- 17
तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलम् इदं कथम्
समुत्थितं दुःखतरं तन्मे शंसितुम् अर्हसि
tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham
samutthitaṃ duḥkhataraṃ tanme śaṃsitum arhasi
- 18
दुर्योधन उवाच
अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्पापपूरुषः
नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सो ऽधमः स्मृतः
duryodhana uvāca
aśnāmyācchādayāmīti prapaśyanpāpapūruṣaḥ
nāmarṣaṃ kurute yastu puruṣaḥ so 'dhamaḥ smṛtaḥ
- 19
न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणा विभो
ज्वलिताम् इव कौन्तेये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे
na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibho
jvalitām iva kaunteye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe
- 20
सर्वां हि पृथिवीं दृष्ट्वा युधिष्ठिरवशानुगाम्
स्थिरो ऽस्मि यो ऽहं जीवामि दुःखाद् एतद्ब्रवीमि ते
sarvāṃ hi pṛthivīṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiravaśānugām
sthiro 'smi yo 'haṃ jīvāmi duḥkhād etadbravīmi te
- 21
आवर्जिता इवाभान्ति निघ्नाश्चैत्रकिकौकुराः
कारस्करा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने
āvarjitā ivābhānti nighnāścaitrakikaukurāḥ
kāraskarā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane
- 22
हिमवत्सागरानूपाः सर्वरत्नाकरास्तथा
अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने
himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarāstathā
antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane
- 23
ज्येष्ठो ऽयम् इति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशां पते
युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे
jyeṣṭho 'yam iti māṃ matvā śreṣṭhaśceti viśāṃ pate
yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe
- 24
उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानाम् अर्घहारिणाम्
नादृश्यत परः प्रान्तो नापरस्तत्र भारत
upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānām arghahāriṇām
nādṛśyata paraḥ prānto nāparastatra bhārata
- 25
न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः
प्रातिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृह्य दूराहृतं वसु
na me hastaḥ samabhavadvasu tatpratigṛhṇataḥ
prātiṣṭhanta mayi śrānte gṛhya dūrāhṛtaṃ vasu
- 26
कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम्
अपश्यं नलिनीं पूर्णाम् उदकस्येव भारत
kṛtāṃ bindusaroratnairmayena sphāṭikacchadām
apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata
- 27
वस्त्रम् उत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः
शत्रोर् ऋद्धिविशेषेण विमूढं रत्नवर्जितम्
vastram utkarṣati mayi prāhasatsa vṛkodaraḥ
śatror ṛddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṃ ratnavarjitam
- 28
तत्र स्म यदि शक्तः स्यां पातयेयं वृकोदरम्
सपत्नेनावहासो हि स मां दहति भारत
tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ pātayeyaṃ vṛkodaram
sapatnenāvahāso hi sa māṃ dahati bhārata
- 29
पुनश्च तादृशीम् एव वापीं जलजशालिनीम्
मत्वा शिलासमां तोये पतितो ऽस्मि नराधिप
punaśca tādṛśīm eva vāpīṃ jalajaśālinīm
matvā śilāsamāṃ toye patito 'smi narādhipa
- 30
तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह सस्वनम्
द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम
tatra māṃ prāhasatkṛṣṇaḥ pārthena saha sasvanam
draupadī ca saha strībhirvyathayantī mano mama

