116 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तथा तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत
वेदोपनिषदां वेत्ता ऋषिः सुरगणार्चितः
इतिहासपुराणज्ञः पुराकल्पविशेषवित्
न्यायविद्धर्मतत्त्वज्ञः षडङ्गविद् अनुत्तमः
ऐक्यसंयोगनानात्वसमवायविशारदः
वक्ता प्रगल्भो मेधावी स्मृतिमान्नयवित्कविः
परापरविभागज्ञः प्रमाणकृतनिश्चयः
पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्
उत्तरोत्तरवक्ता च वदतो ऽपि बृहस्पतेः
धर्मकामार्थमोक्षेषु यथावत्कृतनिश्चयः
तथा भुवनकोशस्य सर्वस्यास्य महामतिः
प्रत्यक्षदर्शी लोकस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा
सांख्ययोगविभागज्ञो निर्विवित्सुः सुरासुरान्
संधिविग्रहतत्त्वज्ञस्त्वनुमानविभागवित्
षाड्गुण्यविधियुक्तश्च सर्वशास्त्रविशारदः
युद्धगान्धर्वसेवी च सर्वत्राप्रतिघस्तथा
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्युक्तो गुणगणैर्मुनिः
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata
vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ
itihāsapurāṇajñaḥ purākalpaviśeṣavit
nyāyaviddharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavid anuttamaḥ
aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ
vaktā pragalbho medhāvī smṛtimānnayavitkaviḥ
parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ
pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit
uttarottaravaktā ca vadato 'pi bṛhaspateḥ
dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvatkṛtaniścayaḥ
tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ
pratyakṣadarśī lokasya tiryag ūrdhvam adhastathā
sāṃkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān
saṃdhivigrahatattvajñastvanumānavibhāgavit
ṣāḍguṇyavidhiyuktaśca sarvaśāstraviśāradaḥ
yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighastathā
etaiścānyaiśca bahubhiryukto guṇagaṇairmuniḥ
- 2
लोकान् अनुचरन्सर्वान् आगमत्तां सभाम् ऋषिः
नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा
lokān anucaransarvān āgamattāṃ sabhām ṛṣiḥ
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitastadā
- 3
पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता
सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिर् अमितद्युतिः
सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः
जयाशीर्भिः स्तुतं विप्रो धर्मराजानम् आर्चयत्
pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā
sumukhena ca saumyena devarṣir amitadyutiḥ
sabhāsthānpāṇḍavāndraṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ
jayāśīrbhiḥ stutaṃ vipro dharmarājānam ārcayat
- 4
तम् आगतम् ऋषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित्
सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह
अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा
tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit
sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha
abhyavādayata prītyā vinayāvanatastadā
- 5
तदर्हम् आसनं तस्मै सम्प्रदाय यथाविधि
गां चैव मधुपर्कं च सम्प्रदायार्ध्यम् एव च
अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित्
तुतोष च यथावच्च पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात्
tadarham āsanaṃ tasmai sampradāya yathāvidhi
gāṃ caiva madhuparkaṃ ca sampradāyārdhyam eva ca
arcayāmāsa ratnaiśca sarvakāmaiśca dharmavit
tutoṣa ca yathāvacca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt
- 6
सो ऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः
धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम्
so 'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvairmaharṣirvedapāragaḥ
dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram
- 7
नारद उवाच
कच्चिद् अर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः
सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते
nārada uvāca
kaccid arthāśca kalpante dharme ca ramate manaḥ
sukhāni cānubhūyante manaśca na vihanyate
- 8
कच्चिद् आचरितां पूर्वैर्नरदेव पितामहैः
वर्तसे वृत्तिम् अक्षीणां धर्मार्थसहितां नृषु
kaccid ācaritāṃ pūrvairnaradeva pitāmahaiḥ
vartase vṛttim akṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu
- 9
कच्चिद् अर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थम् अथापि वा
उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे
kaccid arthena vā dharmaṃ dharmeṇārtham athāpi vā
ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase
- 10
कच्चिद् अर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर
विभज्य काले कालज्ञ सदा वरद सेवसे
kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara
vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase
- 11
कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथानघ
बलाबलं तथा सम्यक्चतुर्दश परीक्षसे
kaccidrājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃstathānagha
balābalaṃ tathā samyakcaturdaśa parīkṣase
- 12
कच्चिद् आत्मानम् अन्वीक्ष्य परांश्च जयतां वर
तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे
kaccid ātmānam anvīkṣya parāṃśca jayatāṃ vara
tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase
- 13
कच्चित्प्रकृतयः षट्ते न लुप्ता भरतर्षभ
आढ्यास्तथाव्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः
kaccitprakṛtayaḥ ṣaṭte na luptā bharatarṣabha
āḍhyāstathāvyasaninaḥ svanuraktāśca sarvaśaḥ
- 14
कच्चिन्न तर्कैर्दूतैर्वा ये चाप्य् अपरिशङ्किताः
त्वत्तो वा तव वामात्यैर्भिद्यते जातु मन्त्रितम्
मित्रोदासीनशत्रूणां कच्चिद्वेत्सि चिकीर्षितम्
kaccinna tarkairdūtairvā ye cāpy apariśaṅkitāḥ
tvatto vā tava vāmātyairbhidyate jātu mantritam
mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccidvetsi cikīrṣitam
- 15
कच्चित्संधिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे
कच्चिद्वृत्तिम् उदासीने मध्यमे चानुवर्तसे
kaccitsaṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase
kaccidvṛttim udāsīne madhyame cānuvartase
- 16
कच्चिद् आत्मसमा बुद्ध्या शुचयो जीवितक्षमाः
कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीर मन्त्रिणः
kaccid ātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥ
kulīnāścānuraktāśca kṛtāste vīra mantriṇaḥ
- 17
विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञां भवति भारत
सुसंवृतो मन्त्रधनैर् अमात्यैः शास्त्रकोविदैः
राष्ट्रं सुरक्षितं तात शत्रुभिर्न विलुप्यते
vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhārata
susaṃvṛto mantradhanair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ
rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhirna vilupyate
- 18
कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थम् अर्थवित्
kaccinnidrāvaśaṃ naiṣi kaccitkāle vibudhyase
kacciccāpararātreṣu cintayasyartham arthavit
- 19
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रम् अनुधावति
kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhiḥ saha
kaccitte mantrito mantro na rāṣṭram anudhāvati
- 20
कच्चिद् अर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान्
क्षिप्रम् आरभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान्
kaccid arthānviniścitya laghumūlānmahodayān
kṣipram ārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān
- 21
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः
परोक्षा वा महाराज मध्यं ह्यत्र प्रशस्यते
आप्तैर् अलुब्धैः क्रमिकैस्ते च कच्चिद् अनुष्ठिताः
सर्वे वा पुनर् उत्सृष्टाः संसृष्टं ह्यत्र कारणम्
kaccinna sarve karmāntāḥ parokṣāste viśaṅkitāḥ
parokṣā vā mahārāja madhyaṃ hyatra praśasyate
āptair alubdhaiḥ kramikaiste ca kaccid anuṣṭhitāḥ
sarve vā punar utsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hyatra kāraṇam
- 22
कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः
विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित्
kaccidrājankṛtānyeva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ
viduste vīra karmāṇi nānavāptāni kānicit
- 23
कच्चित्कारणिकाः सर्वे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः
कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः
kaccitkāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥ
kārayanti kumārāṃśca yodhamukhyāṃśca sarvaśaḥ
- 24
कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणाम् एकं क्रीणासि पण्डितम्
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं परम्
kaccitsahasrairmūrkhāṇām ekaṃ krīṇāsi paṇḍitam
paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniḥśreyasaṃ param
- 25
कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः
kacciddurgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ
- 26
एको ऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्
eko 'pyamātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam
- 27
कच्चिद् अष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च
त्रिभिस्त्रिभिर् अविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः
kaccid aṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca
tribhistribhir avijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ
- 28
कच्चिद्द्विषाम् अविदितः प्रतियत्तश्च सर्वदा
नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन
kacciddviṣām aviditaḥ pratiyattaśca sarvadā
nityayukto ripūnsarvānvīkṣase ripusūdana
- 29
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः
अनसूयुर् अनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः
kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ
anasūyur anupraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ
- 30
कच्चिद् अग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमान् ऋजुः
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा
kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā

