46 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
वनवासाय चक्रुस्ते मतिं पार्थाः पराजिताः
अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम्
vaiśaṃpāyana uvāca
vanavāsāya cakruste matiṃ pārthāḥ parājitāḥ
ajinānyuttarīyāṇi jagṛhuśca yathākramam
- 2
अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यान् अरिंदमान्
प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनो ऽब्रवीत्
ajinaiḥ saṃvṛtāndṛṣṭvā hṛtarājyān ariṃdamān
prasthitānvanavāsāya tato duḥśāsano 'bravīt
- 3
प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः
पराभूताः पाण्डुपुत्रा विपत्तिं परमां गताः
pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ
parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ
- 4
अद्य देवाः सम्प्रयाताः समैर्वर्त्मभिर् अस्थलैः
गुणज्येष्ठास्तथा ज्येष्ठा भूयांसो यद्वयं परैः
adya devāḥ samprayātāḥ samairvartmabhir asthalaiḥ
guṇajyeṣṭhāstathā jyeṣṭhā bhūyāṃso yadvayaṃ paraiḥ
- 5
नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालम् अनन्तकम्
सुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः
narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālam anantakam
sukhācca hīnā rājyācca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ
- 6
बलेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः
ते निर्जिता हृतधना वनम् एष्यन्ति पाण्डवाः
balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrānprahāsiṣuḥ
te nirjitā hṛtadhanā vanam eṣyanti pāṇḍavāḥ
- 7
चित्रान्संनाहान् अवमुञ्चन्तु चैषां वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति
निवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः
citrānsaṃnāhān avamuñcantu caiṣāṃ vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti
nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ
- 8
न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा
ज्ञास्यन्ति ते ऽऽत्मानम् इमे ऽद्य पाण्डवा विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः
na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā ityeva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā
jñāsyanti te ''tmānam ime 'dya pāṇḍavā viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ
- 9
अयं हि वासोदय ईदृशानां मनस्विनां कौरव मा भवेद्वः
अदीक्षितानाम् अजिनानि यद्वद्बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम्
ayaṃ hi vāsodaya īdṛśānāṃ manasvināṃ kaurava mā bhavedvaḥ
adīkṣitānām ajināni yadvadbalīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām
- 10
महाप्राज्ञः सोमको यज्ञसेनः कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय
अकार्षीद्वै दुष्कृतं नेह सन्ति क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः
mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya
akārṣīdvai duṣkṛtaṃ neha santi klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ
- 11
सूक्ष्मान्प्रावारान् अजिनानि चोदितान्दृष्ट्वारण्ये निर्धनान् अप्रतिष्ठान्
कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि पतिं वृणीष्व यम् इहान्यम् इच्छसि
sūkṣmānprāvārān ajināni coditāndṛṣṭvāraṇye nirdhanān apratiṣṭhān
kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni patiṃ vṛṇīṣva yam ihānyam icchasi
- 12
एते हि सर्वे कुरवः समेताः क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः
एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे न त्वां तपेत्कालविपर्ययो ऽयम्
ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ
eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve na tvāṃ tapetkālaviparyayo 'yam
- 13
यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः
तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि
yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api
- 14
किं पाण्डवांस्त्वं पतितान् उपास्से मोघः श्रमः षण्ढतिलान् उपास्य
एवं नृशंसः परुषाणि पार्थान् अश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः
kiṃ pāṇḍavāṃstvaṃ patitān upāsse moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilān upāsya
evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthān aśrāvayaddhṛtarāṣṭrasya putraḥ
- 15
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षी निर्भर्त्स्योच्चैस्तं निगृह्यैव रोषात्
उवाचेदं सहसैवोपगम्य सिंहो यथा हैमवतः शृगालम्
tadvai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī nirbhartsyoccaistaṃ nigṛhyaiva roṣāt
uvācedaṃ sahasaivopagamya siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam
- 16
भीमसेन उवाच
क्रूर पापजनैर्जुष्टम् अकृतार्थं प्रभाषसे
गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे
bhīmasena uvāca
krūra pāpajanairjuṣṭam akṛtārthaṃ prabhāṣase
gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase
- 17
यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैर् इह नो भृशम्
तथा स्मारयिता ते ऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे
yathā tudasi marmāṇi vākśarair iha no bhṛśam
tathā smārayitā te 'haṃ kṛntanmarmāṇi saṃyuge
- 18
ये च त्वाम् अनुवर्तन्ते कामलोभवशानुगाः
गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेष्यामि यमसादनम्
ye ca tvām anuvartante kāmalobhavaśānugāḥ
goptāraḥ sānubandhāṃstānneṣyāmi yamasādanam
- 19
वैशंपायन उवाच
एवं ब्रुवाणम् अजिनैर्विवासितं दुःखाभिभूतं परिनृत्यति स्म
मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं गौर्गौर् इति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ bruvāṇam ajinairvivāsitaṃ duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sma
madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ gaurgaur iti smāhvayanmuktalajjaḥ
- 20
भीमसेन उवाच
नृशंसं परुषं क्रूरं शक्यं दुःशासन त्वया
निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुम् अर्हति
bhīmasena uvāca
nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ krūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tvayā
nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitum arhati
- 21
मा ह स्म सुकृतांल्लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः
यदि वक्षसि भित्त्वा ते न पिबेच्छोणितं रणे
mā ha sma sukṛtāṃllokāngacchetpārtho vṛkodaraḥ
yadi vakṣasi bhittvā te na pibecchoṇitaṃ raṇe
- 22
धार्तराष्ट्रान्रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम्
शमं गन्तास्मि नचिरात्सत्यम् एतद्ब्रवीमि वः
dhārtarāṣṭrānraṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvinām
śamaṃ gantāsmi nacirātsatyam etadbravīmi vaḥ
- 23
वैशंपायन उवाच
तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात्
गतिं स्वगत्यानुचकार मन्दो निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः
vaiśaṃpāyana uvāca
tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ duryodhano bhīmasenasya harṣāt
gatiṃ svagatyānucakāra mando nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ
- 24
नैतावता कृतम् इत्यब्रवीत्तं वृकोदरः संनिवृत्तार्धकायः
शीघ्रं हि त्वा निहतं सानुबन्धं संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ
naitāvatā kṛtam ityabravīttaṃ vṛkodaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ
śīghraṃ hi tvā nihataṃ sānubandhaṃ saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha
- 25
एतत्समीक्ष्यात्मनि चावमानं नियम्य मन्युं बलवान्स मानी
राजानुगः संसदि कौरवाणां विनिष्क्रमन्वाक्यम् उवाच भीमः
etatsamīkṣyātmani cāvamānaṃ niyamya manyuṃ balavānsa mānī
rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ viniṣkramanvākyam uvāca bhīmaḥ
- 26
अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः
शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति
ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ
śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati
- 27
इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः
सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति
idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhadvacaḥ
satyaṃ devāḥ kariṣyanti yanno yuddhaṃ bhaviṣyati
- 28
सुयोधनम् इमं पापं हन्तास्मि गदया युधि
शिरः पादेन चास्याहम् अधिष्ठास्यामि भूतले
suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi
śiraḥ pādena cāsyāham adhiṣṭhāsyāmi bhūtale
- 29
वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः
दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराड् इव
vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ
duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva
- 30
अर्जुन उवाच
नैव वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम्
इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति
arjuna uvāca
naiva vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām
itaścaturdaśe varṣe draṣṭāro yadbhaviṣyati

