29 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालम् उपाद्रवत्
उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वम् इदं वचः
vaiśaṃpāyana uvāca
tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālam upādravat
uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ
- 2
नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वम् उक्तवान्
अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम्
nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvam uktavān
adharmaśca paro rājanpāruṣyaṃ ca nirarthakam
- 3
न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिव
भीष्मः शांतनवस्त्वेनं मावमंस्था अतो ऽन्यथा
na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthiva
bhīṣmaḥ śāṃtanavastvenaṃ māvamaṃsthā ato 'nyathā
- 4
पश्य चेमान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतमान्बहून्
मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्त्वं क्षन्तुम् अर्हसि
paśya cemānmahīpālāṃstvatto vṛddhatamānbahūn
mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvattvaṃ kṣantum arhasi
- 5
वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्मश्चेदिपते भृशम्
न ह्येनं त्वं तथा वेत्थ यथैनं वेद कौरवः
veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaścedipate bhṛśam
na hyenaṃ tvaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ
- 6
भीष्म उवाच
नास्मा अनुनयो देयो नायम् अर्हति सान्त्वनम्
लोकवृद्धतमे कृष्णे यो ऽर्हणां नानुमन्यते
bhīṣma uvāca
nāsmā anunayo deyo nāyam arhati sāntvanam
lokavṛddhatame kṛṣṇe yo 'rhaṇāṃ nānumanyate
- 7
क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः
यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः
kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ
yo muñcati vaśe kṛtvā gururbhavati tasya saḥ
- 8
अस्यां च समितौ राज्ञाम् एकम् अप्य् अजितं युधि
न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा
asyāṃ ca samitau rājñām ekam apy ajitaṃ yudhi
na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā
- 9
न हि केवलम् अस्माकम् अयम् अर्च्यतमो ऽच्युतः
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् अर्चनीयो जनार्दनः
na hi kevalam asmākam ayam arcyatamo 'cyutaḥ
trayāṇām api lokānām arcanīyo janārdanaḥ
- 10
कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः
जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्
kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ
jagatsarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam
- 11
तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णम् अर्चाम नेतरान्
एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा भूत्ते बुद्धिर् ईदृशी
tasmātsatsvapi vṛddheṣu kṛṣṇam arcāma netarān
evaṃ vaktuṃ na cārhastvaṃ mā bhūtte buddhir īdṛśī
- 12
ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः
तेषां कथयतां शौरेर् अहं गुणवतो गुणान्
समागतानाम् अश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम्
jñānavṛddhā mayā rājanbahavaḥ paryupāsitāḥ
teṣāṃ kathayatāṃ śaurer ahaṃ guṇavato guṇān
samāgatānām aśrauṣaṃ bahūnbahumatānsatām
- 13
कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः
बहुशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे
karmāṇyapi ca yānyasya janmaprabhṛti dhīmataḥ
bahuśaḥ kathyamānāni narairbhūyaḥ śrutāni me
- 14
न केवलं वयं कामाच्चेदिराज जनार्दनम्
न संबन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथंचन
na kevalaṃ vayaṃ kāmāccedirāja janārdanam
na saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃcana
- 15
अर्चामहे ऽर्चितं सद्भिर्भुवि भौमसुखावहम्
यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुज्महे
arcāmahe 'rcitaṃ sadbhirbhuvi bhaumasukhāvaham
yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayujmahe
- 16
न हि कश्चिद् इहास्माभिः सुबालो ऽप्यपरीक्षितः
गुणैर्वृद्धान् अतिक्रम्य हरिर् अर्च्यतमो मतः
na hi kaścid ihāsmābhiḥ subālo 'pyaparīkṣitaḥ
guṇairvṛddhān atikramya harir arcyatamo mataḥ
- 17
ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः
पूज्ये ताविह गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ
jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ
pūjye tāviha govinde hetū dvāvapi saṃsthitau
- 18
वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाप्यमितं तथा
नृणां हि लोके कस्यास्ति विशिष्टं केशवाद् ऋते
vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpyamitaṃ tathā
nṛṇāṃ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavād ṛte
- 19
दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिर् उत्तमा
संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताच्युते
dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtirbuddhir uttamā
saṃnatiḥ śrīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭiśca niyatācyute
- 20
तम् इमं सर्वसम्पन्नम् आचार्यं पितरं गुरुम्
अर्च्यम् अर्चितम् अर्चार्हं सर्वे संमन्तुम् अर्हथ
tam imaṃ sarvasampannam ācāryaṃ pitaraṃ gurum
arcyam arcitam arcārhaṃ sarve saṃmantum arhatha
- 21
ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः
सर्वम् एतद्धृषीकेशे तस्माद् अभ्यर्चितो ऽच्युतः
ṛtviggururvivāhyaśca snātako nṛpatiḥ priyaḥ
sarvam etaddhṛṣīkeśe tasmād abhyarcito 'cyutaḥ
- 22
कृष्ण एव हि लोकानाम् उत्पत्तिर् अपि चाप्ययः
कृष्णस्य हि कृते भूतम् इदं विश्वं समर्पितम्
kṛṣṇa eva hi lokānām utpattir api cāpyayaḥ
kṛṣṇasya hi kṛte bhūtam idaṃ viśvaṃ samarpitam
- 23
एष प्रकृतिर् अव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः
परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्वृद्धतमो ऽच्युतः
eṣa prakṛtir avyaktā kartā caiva sanātanaḥ
paraśca sarvabhūtebhyastasmādvṛddhatamo 'cyutaḥ
- 24
बुद्धिर्मनो महान्वायुस्तेजो ऽम्भः खं मही च या
चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्
buddhirmano mahānvāyustejo 'mbhaḥ khaṃ mahī ca yā
caturvidhaṃ ca yadbhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam
- 25
आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये
दिशश्चोपदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्
ādityaścandramāścaiva nakṣatrāṇi grahāśca ye
diśaścopadiśaścaiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam
- 26
अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते
सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्माद् एवं प्रभाषते
ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate
sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmād evaṃ prabhāṣate
- 27
यो हि धर्मं विचिनुयाद् उत्कृष्टं मतिमान्नरः
स वै पश्येद्यथाधर्मं न तथा चेदिराड् अयम्
yo hi dharmaṃ vicinuyād utkṛṣṭaṃ matimānnaraḥ
sa vai paśyedyathādharmaṃ na tathā cedirāḍ ayam
- 28
सवृद्धबालेष्वथ वा पार्थिवेषु महात्मसु
को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत्
savṛddhabāleṣvatha vā pārthiveṣu mahātmasu
ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpyenaṃ na pūjayet
- 29
अथेमां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति
दुष्कृतायां यथान्यायं तथायं कर्तुम् अर्हति
athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati
duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartum arhati

