40 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः
चिन्तयन्राजसूयाप्तिं न लेभे शर्म भारत
vaiśaṃpāyana uvāca
ṛṣestadvacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ
cintayanrājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata
- 2
राजर्षीणां हि तं श्रुत्वा महिमानं महात्मनाम्
यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर्लोकप्राप्तिं समीक्ष्य च
rājarṣīṇāṃ hi taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām
yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyairlokaprāptiṃ samīkṣya ca
- 3
हरिश्चन्द्रं च राजर्षिं रोचमानं विशेषतः
यज्वानं यज्ञम् आहर्तुं राजसूयम् इयेष सः
hariścandraṃ ca rājarṣiṃ rocamānaṃ viśeṣataḥ
yajvānaṃ yajñam āhartuṃ rājasūyam iyeṣa saḥ
- 4
युधिष्ठिरस्ततः सर्वान् अर्चयित्वा सभासदः
प्रत्यर्चितश्च तैः सर्वैर्यज्ञायैव मनो दधे
yudhiṣṭhirastataḥ sarvān arcayitvā sabhāsadaḥ
pratyarcitaśca taiḥ sarvairyajñāyaiva mano dadhe
- 5
स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणाम् ऋषभः क्रतुम्
आहर्तुं प्रवणं चक्रे मनः संचिन्त्य सो ऽसकृत्
sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum
āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ saṃcintya so 'sakṛt
- 6
भूयश्चाद्भुतवीर्यौजा धर्मम् एवानुपालयन्
किं हितं सर्वलोकानां भवेद् इति मनो दधे
bhūyaścādbhutavīryaujā dharmam evānupālayan
kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhaved iti mano dadhe
- 7
अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः सर्वधर्मविदां वरः
अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः
सर्वेषां दीयतां देयं मुष्णन्कोपमदावुभौ
साधु धर्मेति धर्मेति नान्यच्छ्रूयेत भाषितम्
anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥ
aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ
sarveṣāṃ dīyatāṃ deyaṃ muṣṇankopamadāvubhau
sādhu dharmeti dharmeti nānyacchrūyeta bhāṣitam
- 8
एवं गते ततस्तस्मिन्पितरीवाश्वसञ्जनाः
न तस्य विद्यते द्वेष्टा ततो ऽस्याजातशत्रुता
परिग्रहान्नरेन्द्रस्य भीमस्य परिपालनात्
शत्रूणां क्षपणाच्चैव बीभत्सोः सव्यसाचिनः
धीमतः सहदेवस्य धर्माणाम् अनुशासनात्
अविग्रहा वीतभयाः स्वकर्मनिरताः सदा
निकामवर्षाः स्फीताश्च आसञ्जनपदास्तथा
वार्द्धुषी यज्ञसत्त्वानि गोरक्षं कर्षणं वणिक्
विशेषात्सर्वम् एवैतत्संजज्ञे राजकर्मणा
अनुकर्षं च निष्कर्षं व्याधिपावकमूर्छनम्
सर्वम् एव न तत्रासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे
दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यश्च राज्ञः प्रति परस्परम्
राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयत मृषाकृतम्
प्रियं कर्तुम् उपस्थातुं बलिकर्म स्वकर्मजम्
अभिहर्तुं नृपाः षट्सु पृथक्जात्यैश्च नैगमैः
ववृधे विषयस्तत्र धर्मनित्ये युधिष्ठिरे
कामतो ऽप्युपयुञ्जानै राजसैर्लोभजैर्जनैः
सर्वव्यापी सर्वगुणी सर्वसाहः स सर्वराट्
यस्मिन्न् अधिकृतः सम्राड्भ्राजमानो महायशाः
यत्र राजन्दश दिशः पितृतो मातृतस्तथा
अनुरक्ताः प्रजा आसन्न् आगोपाला द्विजातयः
evaṃ gate tatastasminpitarīvāśvasañjanāḥ
na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā
parigrahānnarendrasya bhīmasya paripālanāt
śatrūṇāṃ kṣapaṇāccaiva bībhatsoḥ savyasācinaḥ
dhīmataḥ sahadevasya dharmāṇām anuśāsanāt
avigrahā vītabhayāḥ svakarmaniratāḥ sadā
nikāmavarṣāḥ sphītāśca āsañjanapadāstathā
vārddhuṣī yajñasattvāni gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik
viśeṣātsarvam evaitatsaṃjajñe rājakarmaṇā
anukarṣaṃ ca niṣkarṣaṃ vyādhipāvakamūrchanam
sarvam eva na tatrāsīddharmanitye yudhiṣṭhire
dasyubhyo vañcakebhyaśca rājñaḥ prati parasparam
rājavallabhataścaiva nāśrūyata mṛṣākṛtam
priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svakarmajam
abhihartuṃ nṛpāḥ ṣaṭsu pṛthakjātyaiśca naigamaiḥ
vavṛdhe viṣayastatra dharmanitye yudhiṣṭhire
kāmato 'pyupayuñjānai rājasairlobhajairjanaiḥ
sarvavyāpī sarvaguṇī sarvasāhaḥ sa sarvarāṭ
yasminn adhikṛtaḥ samrāḍbhrājamāno mahāyaśāḥ
yatra rājandaśa diśaḥ pitṛto mātṛtastathā
anuraktāḥ prajā āsann āgopālā dvijātayaḥ
- 9
स मन्त्रिणः समानाय्य भ्रातॄंश्च वदतां वरः
राजसूयं प्रति तदा पुनः पुनर् अपृच्छत
sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṝṃśca vadatāṃ varaḥ
rājasūyaṃ prati tadā punaḥ punar apṛcchata
- 10
ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचो ऽर्थ्यं मन्त्रिणस्तदा
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुम् इदम् अब्रुवन्
te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco 'rthyaṃ mantriṇastadā
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣum idam abruvan
- 11
येनाभिषिक्तो नृपतिर्वारुणं गुणम् ऋच्छति
तेन राजापि सन्कृत्स्नं सम्राड्गुणम् अभीप्सति
yenābhiṣikto nṛpatirvāruṇaṃ guṇam ṛcchati
tena rājāpi sankṛtsnaṃ samrāḍguṇam abhīpsati
- 12
तस्य सम्राड्गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन
राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस्तव
tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana
rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdastava
- 13
तस्य यज्ञस्य समयः स्वाधीनः क्षत्रसंपदा
साम्ना षड् अग्नयो यस्मिंश्चीयन्ते संशितव्रतैः
tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṃpadā
sāmnā ṣaḍ agnayo yasmiṃścīyante saṃśitavrataiḥ
- 14
दर्वीहोमान् उपादाय सर्वान्यः प्राप्नुते क्रतून्
अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित्तेन चोच्यते
darvīhomān upādāya sarvānyaḥ prāpnute kratūn
abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajittena cocyate
- 15
समर्थो ऽसि महाबाहो सर्वे ते वशगा वयम्
अचिरात्त्वं महाराज राजसूयम् अवाप्स्यसि
अविचार्य महाराज राजसूये मनः कुरु
samartho 'si mahābāho sarve te vaśagā vayam
acirāttvaṃ mahārāja rājasūyam avāpsyasi
avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru
- 16
इत्येवं सुहृदः सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन्
स धर्म्यं पाण्डवस्तेषां वचः श्रुत्वा विशां पते
धृष्टम् इष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा
ityevaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthakca saha cābruvan
sa dharmyaṃ pāṇḍavasteṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāṃ pate
dhṛṣṭam iṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā
- 17
श्रुत्वा सुहृद्वचस्तच्च जानंश्चाप्यात्मनः क्षमम्
वैशंपायनः
संप्रशस्तः क्षमारम्भः परीक्षाम् उपचक्रमे
चतुर्भिर्भीमसेनाद्यैर्भ्रातृभिः सहितैर्हितम्
एवम् उक्तस्तदा पार्थो धर्म एव मनो दधे
स राजसूयं राजेन्द्रः कुरूणाम् ऋषभः क्रतुम्
जगाम मनसा सद्य आहरिष्यन्युधिष्ठिरः
भूयस्त्वद्भुतवीर्यौजा धर्मम् एवानुपालयन्
पुनः पुनर्मनो दध्रे राजसूयाय भारत
śrutvā suhṛdvacastacca jānaṃścāpyātmanaḥ kṣamam
vaiśaṃpāyanaḥ
saṃpraśastaḥ kṣamārambhaḥ parīkṣām upacakrame
caturbhirbhīmasenādyairbhrātṛbhiḥ sahitairhitam
evam uktastadā pārtho dharma eva mano dadhe
sa rājasūyaṃ rājendraḥ kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum
jagāma manasā sadya āhariṣyanyudhiṣṭhiraḥ
bhūyastvadbhutavīryaujā dharmam evānupālayan
punaḥ punarmano dadhre rājasūyāya bhārata
- 18
स भ्रातृभिः पुनर्धीमान् ऋत्विग्भिश्च महात्मभिः
मन्त्रिभिश्चापि सहितो धर्मराजो युधिष्ठिरः
धौम्यद्वैपायनाद्यैश्च मन्त्रयामास मन्त्रिभिः
भीमार्जुनयमैः सार्धं पार्षतेन च धीमता
विराटद्रुपदाभ्यां च सात्यकेन च धीमता
युधामन्यूत्तमौजोभ्यां सौभद्रेण च धीमता
द्रौपदेयैः परं शूरैर्मन्त्रयामास संवृतः
sa bhrātṛbhiḥ punardhīmān ṛtvigbhiśca mahātmabhiḥ
mantribhiścāpi sahito dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
dhaumyadvaipāyanādyaiśca mantrayāmāsa mantribhiḥ
bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ pārṣatena ca dhīmatā
virāṭadrupadābhyāṃ ca sātyakena ca dhīmatā
yudhāmanyūttamaujobhyāṃ saubhadreṇa ca dhīmatā
draupadeyaiḥ paraṃ śūrairmantrayāmāsa saṃvṛtaḥ
- 19
युधिष्ठिर उवाच
इयं या राजसूयस्य सम्राडर्हस्य सुक्रतोः
श्रद्दधानस्य वदतः स्पृहा मे सा कथं भवेत्
yudhiṣṭhira uvāca
iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ
śraddadhānasya vadataḥ spṛhā me sā kathaṃ bhavet
- 20
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तास्तु ते तेन राज्ञा राजीवलोचन
इदम् ऊचुर्वचः काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्
अर्हस्त्वम् असि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktāstu te tena rājñā rājīvalocana
idam ūcurvacaḥ kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
arhastvam asi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum
- 21
अथैवम् उक्ते नृपताव् ऋत्विग्भिर् ऋषिभिस्तथा
मन्त्रिणो भ्रातरश्चास्य तद्वचः प्रत्यपूजयन्
athaivam ukte nṛpatāv ṛtvigbhir ṛṣibhistathā
mantriṇo bhrātaraścāsya tadvacaḥ pratyapūjayan
- 22
स तु राजा महाप्राज्ञः पुनर् एवात्मनात्मवान्
भूयो विममृशे पार्थो लोकानां हितकाम्यया
sa tu rājā mahāprājñaḥ punar evātmanātmavān
bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā
- 23
सामर्थ्ययोगं सम्प्रेक्ष्य देशकालौ व्ययागमौ
विमृश्य सम्यक्च धिया कुर्वन्प्राज्ञो न सीदति
सर्वैस्तैर्निश्चितमतिः काल इत्येव भारत
sāmarthyayogaṃ samprekṣya deśakālau vyayāgamau
vimṛśya samyakca dhiyā kurvanprājño na sīdati
sarvaistairniścitamatiḥ kāla ityeva bhārata
- 24
न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्मविपत्तये
भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यम् उद्वहन्
na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattaye
bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryam udvahan
- 25
स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णम् एव जनार्दनम्
सर्वलोकात्परं मत्वा जगाम मनसा हरिम्
sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇam eva janārdanam
sarvalokātparaṃ matvā jagāma manasā harim
- 26
अप्रमेयं महाबाहुं कामाज्जातम् अजं नृषु
पाण्डवस्तर्कयामास कर्मभिर्देवसंमितैः
aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmājjātam ajaṃ nṛṣu
pāṇḍavastarkayāmāsa karmabhirdevasaṃmitaiḥ
- 27
नास्य किंचिद् अविज्ञातं नास्य किंचिद् अकर्मजम्
न स किंचिन्न विषहेद् इति कृष्णम् अमन्यत
nāsya kiṃcid avijñātaṃ nāsya kiṃcid akarmajam
na sa kiṃcinna viṣahed iti kṛṣṇam amanyata
- 28
स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थो युधिष्ठिरः
गुरुवद्भूतगुरवे प्राहिणोद्दूतम् अञ्जसा
sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ
guruvadbhūtagurave prāhiṇoddūtam añjasā
- 29
शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः प्राप्य यादवान्
द्वारकावासिनं कृष्णं द्वारवत्यां समासदत्
दूतः
स प्रह्वः प्राञ्जलिर्भूत्वा विज्ञापयत माधवम्
धर्मराजो हृषीकेश धौम्यव्यासादिभिः सह
पाञ्चालमात्स्यसहितैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वशः
त्वद्दर्शनं महाबाहो काङ्क्षते स युधिष्ठिरः
इन्द्रसेनवचः श्रुत्वा यादवप्रवरो बली
śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān
dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat
dūtaḥ
sa prahvaḥ prāñjalirbhūtvā vijñāpayata mādhavam
dharmarājo hṛṣīkeśa dhaumyavyāsādibhiḥ saha
pāñcālamātsyasahitairbhrātṛbhiścaiva sarvaśaḥ
tvaddarśanaṃ mahābāho kāṅkṣate sa yudhiṣṭhiraḥ
indrasenavacaḥ śrutvā yādavapravaro balī
- 30
दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकाङ्क्षयाच्युतः
आमन्त्र्य वसुदेवं च बलदेवं च माधवः
इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थं ययौ तदा
darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ
āmantrya vasudevaṃ ca baladevaṃ ca mādhavaḥ
indrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā

