55 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तथैव सहदेवो ऽपि धर्मराजेन पूजितः
महत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tathaiva sahadevo 'pi dharmarājena pūjitaḥ
mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam
- 2
स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वम् एवाजयत्प्रभुः
मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद्बली
sa śūrasenānkārtsnyena pūrvam evājayatprabhuḥ
matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balādbalī
- 3
अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे
जिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत्
adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave
jigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat
- 4
सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम्
तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत्स पटच्चरान्
sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam
tathaivāparamatsyāṃśca vyajayatsa paṭaccarān
- 5
निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा
तरसा व्यजयद्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम्
niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā
tarasā vyajayaddhīmāñśreṇimantaṃ ca pārthivam
- 6
नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजम् उपाद्रवत्
प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम्
navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojam upādravat
prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam
- 7
ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम्
ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा
tataścarmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam
dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā
- 8
चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारत
स तम् आजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ
cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhārata
sa tam ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau
- 9
करांस्तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च
ततस्तैर् एव सहितो नर्मदाम् अभितो ययौ
karāṃstebhya upādāya ratnāni vividhāni ca
tatastair eva sahito narmadām abhito yayau
- 10
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ
जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान्
vindānuvindāvāvantyau sainyena mahatā vṛtau
jigāya samare vīrāvāśvineyaḥ pratāpavān
- 11
ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ
तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः
tato ratnānyupādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau
tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ
- 12
पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान्
ततो ऽस्य सुमहद्युद्धम् आसीद्भीरुभयंकरम्
pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān
tato 'sya sumahadyuddham āsīdbhīrubhayaṃkaram
- 13
सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय च
चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः
sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya ca
cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavānhavyavāhanaḥ
- 14
ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च
प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा
tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca
pradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā
- 15
ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः
नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तो ऽभूज्जनमेजय
tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ
nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto 'bhūjjanamejaya
- 16
जनमेजय उवाच
किमर्थं भगवान् अग्निः प्रत्यमित्रो ऽभवद्युधि
सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज
janamejaya uvāca
kimarthaṃ bhagavān agniḥ pratyamitro 'bhavadyudhi
sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija
- 17
वैशंपायन उवाच
तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः
श्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः
vaiśaṃpāyana uvāca
tatra māhiṣmatīvāsī bhagavānhavyavāhanaḥ
śrūyate nigṛhīto vai purastātpāradārikaḥ
- 18
नीलस्य राज्ञः पूर्वेषाम् उपनीतश्च सो ऽभवत्
तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया
nīlasya rājñaḥ pūrveṣām upanītaśca so 'bhavat
tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā
- 19
तं तु राजा यथाशास्त्रम् अन्वशाद्धार्मिकस्तदा
प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः
taṃ tu rājā yathāśāstram anvaśāddhārmikastadā
prajajvāla tataḥ kopādbhagavānhavyavāhanaḥ
- 20
तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम्
चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः
taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim
cakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ
- 21
वरेण छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः
अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः
vareṇa chandayāmāsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ
abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ
- 22
ततः प्रभृति ये केचिद् अज्ञानात्तां पुरीं नृपाः
जिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना
tataḥ prabhṛti ye kecid ajñānāttāṃ purīṃ nṛpāḥ
jigīṣanti balādrājaṃste dahyantīha vahninā
- 23
तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह
बभूवुर् अनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल
tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha
babhūvur anabhigrāhyā yoṣitaśchandataḥ kila
- 24
एवम् अग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणाम् अप्रतिवारणे
स्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत
evam agnirvaraṃ prādātstrīṇām aprativāraṇe
svairiṇyastatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracarantyuta
- 25
वर्जयन्ति च राजानस्तद्राष्ट्रं पुरुषोत्तम
भयाद् अग्नेर्महाराज तदा प्रभृति सर्वदा
varjayanti ca rājānastadrāṣṭraṃ puruṣottama
bhayād agnermahārāja tadā prabhṛti sarvadā
- 26
सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम्
परीतम् अग्निना राजन्न् आकम्पत यथा गिरिः
sahadevastu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam
parītam agninā rājann ākampata yathā giriḥ
- 27
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सो ऽब्रवीत्पावकं ततः
त्वदर्थो ऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमो ऽस्तु ते
upaspṛśya śucirbhūtvā so 'bravītpāvakaṃ tataḥ
tvadartho 'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartmannamo 'stu te
- 28
मुखं त्वम् असि देवानां यज्ञस्त्वम् असि पावक
पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः
mukhaṃ tvam asi devānāṃ yajñastvam asi pāvaka
pāvanātpāvakaścāsi vahanāddhavyavāhanaḥ
- 29
वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसि
यज्ञविघ्नम् इमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन
vedāstvadarthaṃ jātāśca jātavedāstato hyasi
yajñavighnam imaṃ kartuṃ nārhastvaṃ havyavāhana
- 30
एवम् उक्त्वा तु माद्रेयः कुशैर् आस्तीर्य मेदिनीम्
विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत्
evam uktvā tu mādreyaḥ kuśair āstīrya medinīm
vidhivatpuruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat

