21 shlokas
- 1
दुर्योधन उवाच
परेषाम् एव यशसा श्लाघसे त्वं सदा छन्नः कुत्सयन्धार्तराष्ट्रान्
जानीमस्त्वां विदुर यत्प्रियस्त्वं बालान् इवास्मान् अवमन्यसे त्वम्
duryodhana uvāca
pareṣām eva yaśasā ślāghase tvaṃ sadā channaḥ kutsayandhārtarāṣṭrān
jānīmastvāṃ vidura yatpriyastvaṃ bālān ivāsmān avamanyase tvam
- 2
सुविज्ञेयः पुरुषो ऽन्यत्रकामो निन्दाप्रशंसे हि तथा युनक्ति
जिह्वा मनस्ते हृदयं निर्व्यनक्ति ज्यायो निराह मनसः प्रातिकूल्यम्
suvijñeyaḥ puruṣo 'nyatrakāmo nindāpraśaṃse hi tathā yunakti
jihvā manaste hṛdayaṃ nirvyanakti jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam
- 3
उत्सङ्गेन व्याल इवाहृतो ऽसि मार्जारवत्पोषकं चोपहंसि
भर्तृघ्नत्वान्न हि पापीय आहुस्तस्मात्क्षत्तः किं न बिभेषि पापात्
utsaṅgena vyāla ivāhṛto 'si mārjāravatpoṣakaṃ copahaṃsi
bhartṛghnatvānna hi pāpīya āhustasmātkṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt
- 4
जित्वा शत्रून्फलम् आप्तं महन्नो मास्मान्क्षत्तः परुषाणीह वोचः
द्विषद्भिस्त्वं संप्रयोगाभिनन्दी मुहुर्द्वेषं यासि नः संप्रमोहात्
jitvā śatrūnphalam āptaṃ mahanno māsmānkṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥ
dviṣadbhistvaṃ saṃprayogābhinandī muhurdveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramohāt
- 5
अमित्रतां याति नरो ऽक्षमं ब्रुवन्निगूहते गुह्यम् अमित्रसंस्तवे
तदाश्रितापत्रपा किं न बाधते यद् इच्छसि त्वं तद् इहाद्य भाषसे
amitratāṃ yāti naro 'kṣamaṃ bruvannigūhate guhyam amitrasaṃstave
tadāśritāpatrapā kiṃ na bādhate yad icchasi tvaṃ tad ihādya bhāṣase
- 6
मा नो ऽवमंस्था विद्म मनस्तवेदं शिक्षस्व बुद्धिं स्थविराणां सकाशात्
यशो रक्षस्व विदुर सम्प्रणीतं मा व्यापृतः परकार्येषु भूस्त्वम्
mā no 'vamaṃsthā vidma manastavedaṃ śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt
yaśo rakṣasva vidura sampraṇītaṃ mā vyāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūstvam
- 7
अहं कर्तेति विदुर मावमंस्था मा नो नित्यं परुषाणीह वोचः
न त्वां पृच्छामि विदुर यद्धितं मे स्वस्ति क्षत्तर्मा तितिक्षून्क्षिणु त्वम्
ahaṃ karteti vidura māvamaṃsthā mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ
na tvāṃ pṛcchāmi vidura yaddhitaṃ me svasti kṣattarmā titikṣūnkṣiṇu tvam
- 8
एकः शास्ता न द्वितीयो ऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता
तेनानुशिष्टः प्रवणाद् इवाम्भो यथा नियुक्तो ऽस्मि तथा वहामि
ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā
tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho yathā niyukto 'smi tathā vahāmi
- 9
भिनत्ति शिरसा शैलम् अहिं भोजयते च यः
स एव तस्य कुरुते कार्याणाम् अनुशासनम्
bhinatti śirasā śailam ahiṃ bhojayate ca yaḥ
sa eva tasya kurute kāryāṇām anuśāsanam
- 10
यो बलाद् अनुशास्तीह सो ऽमित्रं तेन विन्दति
मित्रताम् अनुवृत्तं तु समुपेक्षेत पण्डितः
yo balād anuśāstīha so 'mitraṃ tena vindati
mitratām anuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ
- 11
प्रदीप्य यः प्रदीप्ताग्निं प्राक्त्वरन्नाभिधावति
भस्मापि न स विन्देत शिष्टं क्वचन भारत
pradīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāktvarannābhidhāvati
bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kvacana bhārata
- 12
न वासयेत्पारवर्ग्यं द्विषन्तं विशेषतः क्षत्तर् अहितं मनुष्यम्
स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ सुसान्त्वितापि ह्यसती स्त्री जहाति
na vāsayetpāravargyaṃ dviṣantaṃ viśeṣataḥ kṣattar ahitaṃ manuṣyam
sa yatrecchasi vidura tatra gaccha susāntvitāpi hyasatī strī jahāti
- 13
विदुर उवाच
एतावता ये पुरुषं त्यजन्ति तेषां सख्यम् अन्तवद्ब्रूहि राजन्
राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि सान्त्वं दत्त्वा मुसलैर्घातयन्ति
vidura uvāca
etāvatā ye puruṣaṃ tyajanti teṣāṃ sakhyam antavadbrūhi rājan
rājñāṃ hi cittāni pariplutāni sāntvaṃ dattvā musalairghātayanti
- 14
अबालस्त्वं मन्यसे राजपुत्र बालो ऽहम् इत्येव सुमन्दबुद्धे
यः सौहृदे पुरुषं स्थापयित्वा पश्चाद् एनं दूषयते स बालः
abālastvaṃ manyase rājaputra bālo 'ham ityeva sumandabuddhe
yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā paścād enaṃ dūṣayate sa bālaḥ
- 15
न श्रेयसे नीयते मन्दबुद्धिः स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा
ध्रुवं न रोचेद्भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः
na śreyase nīyate mandabuddhiḥ strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā
dhruvaṃ na rocedbharatarṣabhasya patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ
- 16
अनुप्रियं चेद् अनुकाङ्क्षसे त्वं सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु
स्त्रियश्च राजञ्जडपङ्गुकांश्च पृच्छ त्वं वै तादृशांश्चैव मूढान्
anupriyaṃ ced anukāṅkṣase tvaṃ sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu
striyaśca rājañjaḍapaṅgukāṃśca pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃścaiva mūḍhān
- 17
लभ्यः खलु प्रातिपीय नरो ऽनुप्रियवाग् इह
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
labhyaḥ khalu prātipīya naro 'nupriyavāg iha
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ
- 18
यस्तु धर्मे पराश्वस्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
yastu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriye
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān
- 19
अव्याधिजं कटुकं तीक्ष्णम् उष्णं यशोमुषं परुषं पूतिगन्धि
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य
avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhi
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya
- 20
वैचित्रवीर्यस्य यशो धनं च वाञ्छाम्यहं सहपुत्रस्य शश्वत्
यथा तथा वो ऽस्तु नमश्च वो ऽस्तु ममापि च स्वस्ति दिशन्तु विप्राः
vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca vāñchāmyahaṃ sahaputrasya śaśvat
yathā tathā vo 'stu namaśca vo 'stu mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ
- 21
आशीविषान्नेत्रविषान्कोपयेन्न तु पण्डितः
एवं ते ऽहं वदामीदं प्रयतः कुरुनन्दन
āśīviṣānnetraviṣānkopayenna tu paṇḍitaḥ
evaṃ te 'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana

