73 shlokas
- 1
नारद उवाच
पुरा देवयुगे राजन्न् आदित्यो भगवान्दिवः
आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर्विगतक्लमः
पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे
शक्यते या न निर्देष्टुम् एवंरूपेति भारत
nārada uvāca
purā devayuge rājann ādityo bhagavāndivaḥ
āgacchanmānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣurvigataklamaḥ
pitāmahasabhāṃ tāta kathyamānāṃ nibodha me
śakyate yā na nirdeṣṭum evaṃrūpeti bhārata
- 2
चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः
सभाम् अकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव
caranmānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayaṃbhuvaḥ
sabhām akathayanmahyaṃ brāhmīṃ tattvena pāṇḍava
- 3
अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ
अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम्
aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha
anirdeśyāṃ prabhāvena sarvabhūtamanoramām
- 4
श्रुत्वा गुणान् अहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन
दर्शनेप्सुस्तथा राजन्न् आदित्यम् अहम् अब्रुवम्
śrutvā guṇān ahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana
darśanepsustathā rājann ādityam aham abruvam
- 5
भगवन्द्रष्टुम् इच्छामि पितामहसभाम् अहम्
येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते
bhagavandraṣṭum icchāmi pitāmahasabhām aham
yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate
- 6
औषधैर्वा तथा युक्तैर् उत वा मायया यया
तन्ममाचक्ष्व भगवन्पश्येयं तां सभां कथम्
स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर्दिवाकरः
प्रोवाच भरतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रिकम्
ब्रह्मव्रतम् उपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना
ततो ऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्धो महाव्रतम्
auṣadhairvā tathā yuktair uta vā māyayā yayā
tanmamācakṣva bhagavanpaśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ katham
sa tanmama vacaḥ śrutvā sahasrāṃśurdivākaraḥ
provāca bharataśreṣṭha vrataṃ varṣasahasrikam
brahmavratam upāssva tvaṃ prayatenāntarātmanā
tato 'haṃ himavatpṛṣṭhe samārabdho mahāvratam
- 7
ततः स भगवान्सूर्यो माम् उपादाय वीर्यवान्
अगच्छत्तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम्
tataḥ sa bhagavānsūryo mām upādāya vīryavān
agacchattāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamām
- 8
एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप
क्षणेन हि बिभर्त्यन्यद् अनिर्देश्यं वपुस्तथा
evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipa
kṣaṇena hi bibhartyanyad anirdeśyaṃ vapustathā
- 9
न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत
न च रूपं मया तादृग्दृष्टपूर्वं कदाचन
na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhārata
na ca rūpaṃ mayā tādṛgdṛṣṭapūrvaṃ kadācana
- 10
सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत
susukhā sā sabhā rājanna śītā na ca gharmadā
na kṣutpipāse na glāniṃ prāpya tāṃ prāpnuvantyuta
- 11
नानारूपैर् इव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः
स्तम्भैर्न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा
दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिर् अमितप्रभैः
nānārūpair iva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ
stambhairna ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā
divyairnānāvidhairbhāvairbhāsadbhir amitaprabhaiḥ
- 12
अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा
दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम्
ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā
dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram
- 13
तस्यां स भगवान् आस्ते विदधद्देवमायया
स्वयम् एको ऽनिशं राजंल्लोकांल्लोकपितामहः
tasyāṃ sa bhagavān āste vidadhaddevamāyayā
svayam eko 'niśaṃ rājaṃllokāṃllokapitāmahaḥ
- 14
उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम्
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा
आदित्याश्च तथा राजन्रुद्राश्च वसवो ऽश्विनौ
upatiṣṭhanti cāpyenaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum
dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapastathā
ādityāśca tathā rājanrudrāśca vasavo 'śvinau
- 15
भृगुर् अत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः
पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्रादः कर्दमस्तथा
अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः
ऋषयश्च महाभागाः पितामहम् उपासते
मनो ऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही
bhṛgur atrirvasiṣṭhaśca gautamaśca tathāṅgirāḥ
pulastyaśca kratuścaiva prahrādaḥ kardamastathā
atharvāṅgirasaścaiva vālakhilyā marīcipāḥ
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ pitāmaham upāsate
mano 'ntarikṣaṃ vidyāśca vāyustejo jalaṃ mahī
- 16
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत
प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं भुवः
क्षमा धृतिः शुचिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिः स्मृतिर्यशः
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति च भारत
अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान्
जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा
दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यशृङ्गश्च धार्मिकः
सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्यो महातपाः
असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित्
ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः
आयुर्वेदस्तथाष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत
कृष्णद्वैपायनश्चैव सह शिष्यैर्महामुनिः
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca bhārata
prakṛtiśca vikāraśca yaccānyatkāraṇaṃ bhuvaḥ
kṣamā dhṛtiḥ śuciścaiva prajñā buddhiḥ smṛtiryaśaḥ
bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti ca bhārata
agastyaśca mahātejā mārkaṇḍeyaśca vīryavān
jamadagnirbharadvājaḥ saṃvartaścyavanastathā
durvāsāśca mahābhāga ṛṣyaśṛṅgaśca dhārmikaḥ
sanatkumāro bhagavānyogācāryo mahātapāḥ
asito devalaścaiva jaigīṣavyaśca tattvavit
ṛṣabho jitaśatruśca mahāvīryastathā maṇiḥ
āyurvedastathāṣṭāṅgo dehavāṃstatra bhārata
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva saha śiṣyairmahāmuniḥ
- 17
चन्द्रमाः सह नक्षत्रैर् आदित्यश्च गभस्तिमान्
वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः
candramāḥ saha nakṣatrair ādityaśca gabhastimān
vāyavaḥ kratavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca
mūrtimanto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ
- 18
एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवम् उपस्थिताः
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः
ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvam upasthitāḥ
artho dharmaśca kāmaśca harṣo dveṣastapo damaḥ
- 19
आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा
कालिका सुरभी देवी सरमा चैव गौतमी
प्रपा कद्रूश्च ता देवीस्तत्र देवाः समातरः
विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः
āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasastathā
kālikā surabhī devī saramā caiva gautamī
prapā kadrūśca tā devīstatra devāḥ samātaraḥ
viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāśca sarvaśaḥ
- 20
शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधो ऽङ्गारक एव च
शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च
śukro bṛhaspatiścaiva budho 'ṅgāraka eva ca
śanaiścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve tathaiva ca
- 21
मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान्वसुमान् अपि
आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैर् उदाहृताः
mantro rathaṃtaraścaiva harimānvasumān api
ādityāḥ sādhirājāno nānādvaṃdvair udāhṛtāḥ
- 22
मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत
सर्वे च कामप्रचुराः सभायां तत्र नित्यशः
तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ
maruto viśvakarmā ca vasavaścaiva bhārata
sarve ca kāmapracurāḥ sabhāyāṃ tatra nityaśaḥ
tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣyatha
- 23
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव
अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते
ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedaśca pāṇḍava
atharvavedaśca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate
- 24
इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः
ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः
itihāsopavedāśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ
grahā yajñāśca somaśca daivatāni ca sarvaśaḥ
- 25
सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा
मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः क्षमा
sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā
medhā dhṛtiḥ śrutiścaiva prajñā buddhiryaśaḥ kṣamā
- 26
सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा
भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते
नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः
तत्र तिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः
sāmāni stutiśastrāṇi gāthāśca vividhāstathā
bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṃ pate
nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikakārikāḥ
tatra tiṣṭhanti te puṇyā ye cānye gurupūjakāḥ
- 27
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च
अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट्च भारत
kṣaṇā lavā muhūrtāśca divā rātristathaiva ca
ardhamāsāśca māsāśca ṛtavaḥ ṣaṭca bhārata
- 28
संवत्सराः पञ्चयुगम् अहोरात्राश्चतुर्विधाः
कालचक्रं च यद्दिव्यं नित्यम् अक्षयम् अव्ययम्
धर्मचक्रं तथा चापि नित्यम् आस्ते युधिष्ठिर
saṃvatsarāḥ pañcayugam ahorātrāścaturvidhāḥ
kālacakraṃ ca yaddivyaṃ nityam akṣayam avyayam
dharmacakraṃ tathā cāpi nityam āste yudhiṣṭhira
- 29
अदितिर्दितिर्दनुश्चैव सुरसा विनता इरा
कालका सुरभिर्देवी सरमा चाथ गौतमी
प्राधा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः
रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथापरा
पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिर् एव च
सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिर् अरुन्धती
संवृत्तिर् आशा नियतिः सृष्टिर्देवी रतिस्तथा
एताश्चान्याश्च वै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम्
aditirditirdanuścaiva surasā vinatā irā
kālakā surabhirdevī saramā cātha gautamī
prādhā kadrūśca vai devyau devatānāṃ ca mātaraḥ
rudrāṇī śrīśca lakṣmīśca bhadrā ṣaṣṭhī tathāparā
pṛthivī gāṃ gatā devī hrīḥ svāhā kīrtir eva ca
surā devī śacī caiva tathā puṣṭir arundhatī
saṃvṛttir āśā niyatiḥ sṛṣṭirdevī ratistathā
etāścānyāśca vai devya upatasthuḥ prajāpatim
- 30
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः
पितॄणां च गणान्विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ
चत्वारो मूर्तिमन्तो वै त्रयश्चाप्यशरीरिणः
वैराजाश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत
गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः
सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा
एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप
एतैर् आप्यायितैः पूर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः
त एते पितरः सर्वे प्रजापतिम् उपस्थिताः
उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणम् अमितौजसम्
ādityā vasavo rudrā marutaścāśvināvapi
viśvedevāśca sādhyāśca pitaraśca manojavāḥ
pitṝṇāṃ ca gaṇānviddhi saptaiva puruṣarṣabha
catvāro mūrtimanto vai trayaścāpyaśarīriṇaḥ
vairājāśca mahābhāgā agniṣvāttāśca bhārata
gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ
somapā ekaśṛṅgāśca caturvedāḥ kalāstathā
ete caturṣu varṇeṣu pūjyante pitaro nṛpa
etair āpyāyitaiḥ pūrvaṃ somaścāpyāyyate punaḥ
ta ete pitaraḥ sarve prajāpatim upasthitāḥ
upāsate ca saṃhṛṣṭā brahmāṇam amitaujasam

