40 shlokas
- 1
शिशुपाल उवाच
विभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्सर्वपार्थिवान्
न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः
śiśupāla uvāca
vibhīṣikābhirbahvībhirbhīṣayansarvapārthivān
na vyapatrapase kasmādvṛddhaḥ sankulapāṃsanaḥ
- 2
युक्तम् एतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया
वक्तुं धर्माद् अपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः
yuktam etattṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā
vaktuṃ dharmād apetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ
- 3
नावि नौर् इव सम्बद्धा यथान्धो वान्धम् अन्वियात्
तथाभूता हि कौरव्या भीष्म येषां त्वम् अग्रणीः
nāvi naur iva sambaddhā yathāndho vāndham anviyāt
tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvam agraṇīḥ
- 4
पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः
त्वया कीर्तयतास्माकं भूयः प्रच्यावितं मनः
pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇyasya viśeṣataḥ
tvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ
- 5
अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं स्तोतुम् इच्छतः
कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते
avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotum icchataḥ
kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate
- 6
यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः
तम् इमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुम् इच्छसि
yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarairnaraiḥ
tam imaṃ jñānavṛddhaḥ sangopaṃ saṃstotum icchasi
- 7
यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रम् अत्र किम्
तौ वाश्ववृषभौ भीष्म यौ न युद्धविशारदौ
yadyanena hatā bālye śakuniścitram atra kim
tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau
- 8
चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम्
पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतम् अद्भुतम्
cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yadyanena nipātitam
pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtam adbhutam
- 9
वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतो ऽचलः
तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम
valmīkamātraḥ saptāhaṃ yadyanena dhṛto 'calaḥ
tadā govardhano bhīṣma na taccitraṃ mataṃ mama
- 10
भुक्तम् एतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि
इति ते भीष्म शृण्वानाः परं विस्मयम् आगताः
bhuktam etena bahvannaṃ krīḍatā nagamūrdhani
iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ
- 11
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तम् अन्नं बलीयसः
स चानेन हतः कंस इत्येतन्न महाद्भुतम्
yasya cānena dharmajña bhuktam annaṃ balīyasaḥ
sa cānena hataḥ kaṃsa ityetanna mahādbhutam
- 12
न ते श्रुतम् इदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्
यद्वक्ष्ये त्वाम् अधर्मज्ञ वाक्यं कुरुकुलाधम
na te śrutam idaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām
yadvakṣye tvām adharmajña vākyaṃ kurukulādhama
- 13
स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च
यस्य चान्नानि भुञ्जीत यश्च स्याच्छरणागतः
strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayedbrāhmaṇeṣu ca
yasya cānnāni bhuñjīta yaśca syāccharaṇāgataḥ
- 14
इति सन्तो ऽनुशासन्ति सज्जना धर्मिणः सदा
भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते
iti santo 'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā
bhīṣma loke hi tatsarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate
- 15
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम
अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कुरुसत्तम
गोघ्नः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म कथं संस्तवम् अर्हति
jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama
ajānata ivākhyāsi saṃstuvankurusattama
goghnaḥ strīghnaśca sanbhīṣma kathaṃ saṃstavam arhati
- 16
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः
संभावयति यद्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः
एवम् एतत्सर्वम् इति सर्वं तद्वितथं ध्रुवम्
asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ
saṃbhāvayati yadyevaṃ tvadvākyācca janārdanaḥ
evam etatsarvam iti sarvaṃ tadvitathaṃ dhruvam
- 17
न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेद् अपि गायति
प्रकृतिं यान्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर्यथा
na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu ced api gāyati
prakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakuniryathā
- 18
नूनं प्रकृतिर् एषा ते जघन्या नात्र संशयः
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानाम् अपीष्यते
nūnaṃ prakṛtir eṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ
ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānām apīṣyate
- 19
येषाम् अर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः
धर्मवाक्त्वम् अधर्मज्ञः सतां मार्गाद् अवप्लुतः
yeṣām arcyatamaḥ kṛṣṇastvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ
dharmavāktvam adharmajñaḥ satāṃ mārgād avaplutaḥ
- 20
को हि धर्मिणम् आत्मानं जानञ्ज्ञानवतां वरः
कुर्याद्यथा त्वया भीष्म कृतं धर्मम् अवेक्षता
ko hi dharmiṇam ātmānaṃ jānañjñānavatāṃ varaḥ
kuryādyathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmam avekṣatā
- 21
अन्यकामा हि धर्मज्ञ कन्यका प्राज्ञमानिना
अम्बा नामेति भद्रं ते कथं सापहृता त्वया
anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā
ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā
- 22
यां त्वयापहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां वृत्तम् अनुष्ठितः
yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavānnṛpaḥ
bhrātā vicitravīryaste satāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ
- 23
दारयोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः
तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि
dārayoryasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ
tava jātānyapatyāni sajjanācarite pathi
- 24
न हि धर्मो ऽस्ति ते भीष्म ब्रह्मचर्यम् इदं वृथा
यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः
na hi dharmo 'sti te bhīṣma brahmacaryam idaṃ vṛthā
yaddhārayasi mohādvā klībatvādvā na saṃśayaḥ
- 25
न त्वहं तव धर्मज्ञ पश्याम्य् उपचयं क्वचित्
न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्मम् अब्रुवन्
na tvahaṃ tava dharmajña paśyāmy upacayaṃ kvacit
na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmam abruvan
- 26
इष्टं दत्तम् अधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः
सर्वम् एतद् अपत्यस्य कलां नार्हति षोडशीम्
iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāśca bahudakṣiṇāḥ
sarvam etad apatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
- 27
व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत्
सर्वं तद् अनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्
vratopavāsairbahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat
sarvaṃ tad anapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt
- 28
सो ऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात्
हंसवत्त्वम् अपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्
so 'napatyaśca vṛddhaśca mithyādharmānuśāsanāt
haṃsavattvam apīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham
- 29
एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा
भीष्म यत्तद् अहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः
evaṃ hi kathayantyanye narā jñānavidaḥ purā
bhīṣma yattad ahaṃ samyagvakṣyāmi tava śṛṇvataḥ
- 30
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसो ऽभवत्पुरा
धर्मवाग् अन्यथावृत्तः पक्षिणः सो ऽनुशास्ति ह
vṛddhaḥ kila samudrānte kaściddhaṃso 'bhavatpurā
dharmavāg anyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so 'nuśāsti ha

