28 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान्द्विषः
द्वेष्टा ह्यसुखम् आदत्ते यथैव निधनं तथा
dhṛtarāṣṭra uvāca
tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavāndviṣaḥ
dveṣṭā hyasukham ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā
- 2
अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम्
अद्विषन्तं कथं द्विष्यात्त्वादृशो भरतर्षभ
avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram
adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāttvādṛśo bharatarṣabha
- 3
तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप
पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य साध्विह
tulyābhijanavīryaśca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa
putra kāmayase mohānmaivaṃ bhūḥ śāmya sādhviha
- 4
अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ
ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम्
atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha
ṛtvijastava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram
- 5
आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम्
प्रीत्या च बहुमानाच्च रत्नान्याभरणानि च
āhariṣyanti rājānastavāpi vipulaṃ dhanam
prītyā ca bahumānācca ratnānyābharaṇāni ca
- 6
अनर्थाचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम्
स्वसंतुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखम् एधते
anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśam
svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate
- 7
अव्यापारः परार्थेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु
उद्यमो रक्षणे स्वेषाम् एतद्वैभवलक्षणम्
avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu
udyamo rakṣaṇe sveṣām etadvaibhavalakṣaṇam
- 8
विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यम् उत्थानवान्नरः
अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति
vipattiṣvavyatho dakṣo nityam utthānavānnaraḥ
apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati
- 9
अन्तर्वेद्यां ददद्वित्तं कामान् अनुभवन्प्रियान्
क्रीडन्स्त्रीभिर्निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ
antarvedyāṃ dadadvittaṃ kāmān anubhavanpriyān
krīḍanstrībhirnirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha
- 10
दुर्योधन उवाच
जानन्वै मोहयसि मां नावि नौर् इव संयता
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान्
duryodhana uvāca
jānanvai mohayasi māṃ nāvi naur iva saṃyatā
svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān
- 11
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वम् अनुशासिता
भविष्यम् अर्थम् आख्यासि सदा त्वं कृत्यम् आत्मनः
na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvam anuśāsitā
bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyam ātmanaḥ
- 12
परप्रणेयो ऽग्रणीर्हि यश्च मार्गात्प्रमुह्यति
पन्थानम् अनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः
parapraṇeyo 'graṇīrhi yaśca mārgātpramuhyati
panthānam anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ
- 13
राजन्परिगतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः
प्रतिपन्नान्स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम्
rājanparigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ
pratipannānsvakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam
- 14
लोकवृत्ताद्राजवृत्तम् अन्यद् आह बृहस्पतिः
तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि
lokavṛttādrājavṛttam anyad āha bṛhaspatiḥ
tasmādrājñā prayatnena svārthaścintyaḥ sadaiva hi
- 15
क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता
स वै धर्मो ऽस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ भरतर्षभ
kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā
sa vai dharmo 'stvadharmo vā svavṛttau bharatarṣabha
- 16
प्रकालयेद्दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर्भरतर्षभ
prakālayeddiśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ
pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣurbharatarṣabha
- 17
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा यो योगो रिपुबान्धनः
तद्वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम्
pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubāndhanaḥ
tadvai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam
- 18
असंतोषः श्रियो मूलं तस्मात्तं कामयाम्यहम्
समुच्छ्रये यो यतते स राजन्परमो नयी
asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāttaṃ kāmayāmyaham
samucchraye yo yatate sa rājanparamo nayī
- 19
ममत्वं हि न कर्तव्यम् ऐश्वर्ये वा धने ऽपि वा
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्मं हि तं विदुः
mamatvaṃ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane 'pi vā
pūrvāvāptaṃ harantyanye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ
- 20
अद्रोहे समयं कृत्वा चिछेद नमुचेः शिरः
शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी
adrohe samayaṃ kṛtvā cicheda namuceḥ śiraḥ
śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī
- 21
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam
- 22
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः
nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate
yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrurnetaro janaḥ
- 23
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात्समुपेक्षते
व्याधिर् आप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः
śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohātsamupekṣate
vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ
- 24
अल्पो ऽपि ह्यरिर् अत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षम् अन्तिकात्
alpo 'pi hyarir atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ
valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣam antikāt
- 25
आजमीढ रिपोर्लक्ष्मीर्मा ते रोचिष्ट भारत
एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः
ājamīḍha riporlakṣmīrmā te rociṣṭa bhārata
eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ
- 26
जन्मवृद्धिम् इवार्थानां यो वृद्धिम् अभिकाङ्क्षते
एधते ज्ञातिषु स वै सद्योवृद्धिर्हि विक्रमः
janmavṛddhim ivārthānāṃ yo vṛddhim abhikāṅkṣate
edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhirhi vikramaḥ
- 27
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शेष्ये वा निहतो युधि
nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati
avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi
- 28
अतादृशस्य किं मे ऽद्य जीवितेन विशां पते
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु स्थिरवृद्धयः
atādṛśasya kiṃ me 'dya jīvitena viśāṃ pate
vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ

