33 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
नैषा चेदिपतेर्बुद्धिर्यया त्वाह्वयते ऽच्युतम्
नूनम् एष जगद्भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः
bhīṣma uvāca
naiṣā cedipaterbuddhiryayā tvāhvayate 'cyutam
nūnam eṣa jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ
- 2
को हि मां भीमसेनाद्य क्षितावर्हति पार्थिवः
क्षेप्तुं दैवपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः
ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāvarhati pārthivaḥ
kṣeptuṃ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ
- 3
एष ह्यस्य महाबाहो तेजोऽंशश्च हरेर्ध्रुवम्
तम् एव पुनर् आदातुम् इच्छत्पृथुयशा हरिः
eṣa hyasya mahābāho tejo'ṃśaśca harerdhruvam
tam eva punar ādātum icchatpṛthuyaśā hariḥ
- 4
येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट्
गर्जत्यतीव दुर्बुद्धिः सर्वान् अस्मान् अचिन्तयन्
yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ
garjatyatīva durbuddhiḥ sarvān asmān acintayan
- 5
वैशंपायन उवाच
ततो न ममृषे चैद्यस्तद्भीष्मवचनं तदा
उवाच चैनं संक्रुद्धः पुनर्भीष्मम् अथोत्तरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato na mamṛṣe caidyastadbhīṣmavacanaṃ tadā
uvāca cainaṃ saṃkruddhaḥ punarbhīṣmam athottaram
- 6
शिशुपाल उवाच
द्विषतां नो ऽस्तु भीष्मैष प्रभावः केशवस्य यः
यस्य संस्तववक्ता त्वं बन्दिवत्सततोत्थितः
śiśupāla uvāca
dviṣatāṃ no 'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ
yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivatsatatotthitaḥ
- 7
संस्तवाय मनो भीष्म परेषां रमते सदा
यदि संस्तौषि राज्ञस्त्वम् इमं हित्वा जनार्दनम्
saṃstavāya mano bhīṣma pareṣāṃ ramate sadā
yadi saṃstauṣi rājñastvam imaṃ hitvā janārdanam
- 8
दरदं स्तुहि बाह्लीकम् इमं पार्थिवसत्तमम्
जायमानेन येनेयम् अभवद्दारिता मही
daradaṃ stuhi bāhlīkam imaṃ pārthivasattamam
jāyamānena yeneyam abhavaddāritā mahī
- 9
वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले
स्तुहि कर्णम् इमं भीष्म महाचापविकर्षणम्
vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale
stuhi karṇam imaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam
- 10
द्रोणं द्रौणिं च साधु त्वं पितापुत्रौ महारथौ
स्तुहि स्तुत्याविमौ भीष्म सततं द्विजसत्तमौ
droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau
stuhi stutyāvimau bhīṣma satataṃ dvijasattamau
- 11
ययोर् अन्यतरो भीष्म संक्रुद्धः सचराचराम्
इमां वसुमतीं कुर्याद् अशेषाम् इति मे मतिः
yayor anyataro bhīṣma saṃkruddhaḥ sacarācarām
imāṃ vasumatīṃ kuryād aśeṣām iti me matiḥ
- 12
द्रोणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम्
अश्वत्थाम्नस्तथा भीष्म न चैतौ स्तोतुम् इच्छसि
droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam
aśvatthāmnastathā bhīṣma na caitau stotum icchasi
- 13
शल्यादीन् अपि कस्मात्त्वं न स्तौषि वसुधाधिपान्
स्तवाय यदि ते बुद्धिर्वर्तते भीष्म सर्वदा
śalyādīn api kasmāttvaṃ na stauṣi vasudhādhipān
stavāya yadi te buddhirvartate bhīṣma sarvadā
- 14
किं हि शक्यं मया कर्तुं यद्वृद्धानां त्वया नृप
पुरा कथयतां नूनं न श्रुतं धर्मवादिनाम्
kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yadvṛddhānāṃ tvayā nṛpa
purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām
- 15
आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः
अनाचरितम् आर्याणां वृत्तम् एतच्चतुर्विधम्
ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ
anācaritam āryāṇāṃ vṛttam etaccaturvidham
- 16
यद् अस्तव्यम् इमं शश्वन्मोहात्संस्तौषि भक्तितः
केशवं तच्च ते भीष्म न कश्चिद् अनुमन्यते
yad astavyam imaṃ śaśvanmohātsaṃstauṣi bhaktitaḥ
keśavaṃ tacca te bhīṣma na kaścid anumanyate
- 17
कथं भोजस्य पुरुषे वर्गपाले दुरात्मनि
समावेशयसे सर्वं जगत्केवलकाम्यया
kathaṃ bhojasya puruṣe vargapāle durātmani
samāveśayase sarvaṃ jagatkevalakāmyayā
- 18
अथ वैषा न ते भक्तिः पकृतिं याति भारत
मयैव कथितं पूर्वं भूलिङ्गशकुनिर्यथा
atha vaiṣā na te bhaktiḥ pakṛtiṃ yāti bhārata
mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ bhūliṅgaśakuniryathā
- 19
भूलिङ्गशकुनिर्नाम पार्श्वे हिमवतः परे
भीष्म तस्याः सदा वाचः श्रूयन्ते ऽर्थविगर्हिताः
bhūliṅgaśakunirnāma pārśve himavataḥ pare
bhīṣma tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante 'rthavigarhitāḥ
- 20
मा साहसम् इतीदं सा सततं वाशते किल
साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते
mā sāhasam itīdaṃ sā satataṃ vāśate kila
sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate
- 21
सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात्सिंहस्य खादतः
दन्तान्तरविलग्नं यत्तद् आदत्ते ऽल्पचेतना
sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhātsiṃhasya khādataḥ
dantāntaravilagnaṃ yattad ādatte 'lpacetanā
- 22
इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्यसंशयम्
तद्वत्त्वम् अप्यधर्मज्ञ सदा वाचः प्रभाषसे
icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvatyasaṃśayam
tadvattvam apyadharmajña sadā vācaḥ prabhāṣase
- 23
इच्छतां पार्थिवेन्द्राणां भीष्म जीवस्यसंशयम्
लोकविद्विष्टकर्मा हि नान्यो ऽस्ति भवता समः
icchatāṃ pārthivendrāṇāṃ bhīṣma jīvasyasaṃśayam
lokavidviṣṭakarmā hi nānyo 'sti bhavatā samaḥ
- 24
वैशंपायन उवाच
ततश्चेदिपतेः श्रुत्वा भीष्मः स कटुकं वचः
उवाचेदं वचो राजंश्चेदिराजस्य शृण्वतः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataścedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ
uvācedaṃ vaco rājaṃścedirājasya śṛṇvataḥ
- 25
इच्छतां किल नामाहं जीवाम्येषां महीक्षिताम्
यो ऽहं न गणयाम्येतांस्तृणानीव नराधिपान्
icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmyeṣāṃ mahīkṣitām
yo 'haṃ na gaṇayāmyetāṃstṛṇānīva narādhipān
- 26
एवम् उक्ते तु भीष्मेण ततः संचुक्रुधुर्नृपाः
केचिज्जहृषिरे तत्र केचिद्भीष्मं जगर्हिरे
evam ukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṃcukrudhurnṛpāḥ
kecijjahṛṣire tatra kecidbhīṣmaṃ jagarhire
- 27
केचिद् ऊचुर्महेष्वासाः श्रुत्वा भीष्मस्य तद्वचः
पापो ऽवलिप्तो वृद्धश्च नायं भीष्मो ऽर्हति क्षमाम्
kecid ūcurmaheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya tadvacaḥ
pāpo 'valipto vṛddhaśca nāyaṃ bhīṣmo 'rhati kṣamām
- 28
हन्यतां दुर्मतिर्भीष्मः पशुवत्साध्वयं नृपैः
सर्वैः समेत्य संरब्धैर्दह्यतां वा कटाग्निना
hanyatāṃ durmatirbhīṣmaḥ paśuvatsādhvayaṃ nṛpaiḥ
sarvaiḥ sametya saṃrabdhairdahyatāṃ vā kaṭāgninā
- 29
इति तेषां वचः श्रुत्वा ततः कुरुपितामहः
उवाच मतिमान्भीष्मस्तान् एव वसुधाधिपान्
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ
uvāca matimānbhīṣmastān eva vasudhādhipān
- 30
उक्तस्योक्तस्य नेहान्तम् अहं समुपलक्षये
यत्तु वक्ष्यामि तत्सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः
uktasyoktasya nehāntam ahaṃ samupalakṣaye
yattu vakṣyāmi tatsarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ

