82 shlokas
- 1
भीम उवाच
भवन्ति देशे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर
न ताभिर् उत दीव्यन्ति दया चैवास्ति तास्वपि
bhīma uvāca
bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira
na tābhir uta dīvyanti dayā caivāsti tāsvapi
- 2
काश्यो यद्बलिम् आहार्षीद्द्रव्यं यच्चान्यद् उत्तमम्
तथान्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन्
kāśyo yadbalim āhārṣīddravyaṃ yaccānyad uttamam
tathānye pṛthivīpālā yāni ratnānyupāharan
- 3
वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च
राज्यम् आत्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः
vāhanāni dhanaṃ caiva kavacānyāyudhāni ca
rājyam ātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ
- 4
न च मे तत्र कोपो ऽभूत्सर्वस्येशो हि नो भवान्
इदं त्वतिकृतं मन्ये द्रौपदी यत्र पण्यते
na ca me tatra kopo 'bhūtsarvasyeśo hi no bhavān
idaṃ tvatikṛtaṃ manye draupadī yatra paṇyate
- 5
एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान्प्राप्य कौरवैः
त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर्नृशंसैर्निकृतिप्रियैः
eṣā hyanarhatī bālā pāṇḍavānprāpya kauravaiḥ
tvatkṛte kliśyate kṣudrairnṛśaṃsairnikṛtipriyaiḥ
- 6
अस्याः कृते मन्युर् अयं त्वयि राजन्निपात्यते
बाहू ते सम्प्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निम् आनय
asyāḥ kṛte manyur ayaṃ tvayi rājannipātyate
bāhū te sampradhakṣyāmi sahadevāgnim ānaya
- 7
अर्जुन उवाच
न पुरा भीमसेन त्वम् ईदृशीर्वदिता गिरः
परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर्धर्मगौरवम्
arjuna uvāca
na purā bhīmasena tvam īdṛśīrvaditā giraḥ
paraiste nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsairdharmagauravam
- 8
न सकामाः परे कार्या धर्मम् एवाचरोत्तमम्
भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं नातिक्रमितुम् अर्हति
na sakāmāḥ pare kāryā dharmam evācarottamam
bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ nātikramitum arhati
- 9
आहूतो हि परै राजा क्षात्रधर्मम् अनुस्मरन्
दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत्
āhūto hi parai rājā kṣātradharmam anusmaran
dīvyate parakāmena tannaḥ kīrtikaraṃ mahat
- 10
भीमसेन उवाच
एवम् अस्मिकृतं विद्यां यद्यस्याहं धनंजय
दीप्ते ऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलाद् इव
bhīmasena uvāca
evam asmikṛtaṃ vidyāṃ yadyasyāhaṃ dhanaṃjaya
dīpte 'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balād iva
- 11
वैशंपायन उवाच
तथा तान्दुःखितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्धृतराष्ट्रजः
क्लिश्यमानां च पाञ्चालीं विकर्ण इदम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā tānduḥkhitāndṛṣṭvā pāṇḍavāndhṛtarāṣṭrajaḥ
kliśyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idam abravīt
- 12
याज्ञसेन्या यद् उक्तं तद्वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः
अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः
yājñasenyā yad uktaṃ tadvākyaṃ vibrūta pārthivāḥ
avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ
- 13
भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ
समेत्य नाहतुः किंचिद्विदुरश्च महामतिः
bhīṣmaśca dhṛtarāṣṭraśca kuruvṛddhatamāvubhau
sametya nāhatuḥ kiṃcidviduraśca mahāmatiḥ
- 14
भारद्वाजो ऽपि सर्वेषाम् आचार्यः कृप एव च
अत एतावपि प्रश्नं नाहतुर्द्विजसत्तमौ
bhāradvājo 'pi sarveṣām ācāryaḥ kṛpa eva ca
ata etāvapi praśnaṃ nāhaturdvijasattamau
- 15
ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतो दिशः
कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति
ye tvanye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvato diśaḥ
kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati
- 16
यद् इदं द्रौपदी वाक्यम् उक्तवत्यसकृच्छुभा
विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम्
yad idaṃ draupadī vākyam uktavatyasakṛcchubhā
vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram
- 17
एवं स बहुशः सर्वान् उक्तवांस्तान्सभासदः
न च ते पृथिवीपालास्तम् ऊचुः साध्वसाधु वा
evaṃ sa bahuśaḥ sarvān uktavāṃstānsabhāsadaḥ
na ca te pṛthivīpālāstam ūcuḥ sādhvasādhu vā
- 18
उक्त्वा तथासकृत्सर्वान्विकर्णः पृथिवीपतीन्
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य निःश्वसन्न् इदम् अब्रवीत्
uktvā tathāsakṛtsarvānvikarṇaḥ pṛthivīpatīn
pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasann idam abravīt
- 19
विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथंचन
मन्ये न्याय्यं यद् अत्राहं तद्धि वक्ष्यामि कौरवाः
vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃcana
manye nyāyyaṃ yad atrāhaṃ taddhi vakṣyāmi kauravāḥ
- 20
चत्वार्याहुर्नरश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम्
मृगयां पानम् अक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिसक्तताम्
catvāryāhurnaraśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām
mṛgayāṃ pānam akṣāṃśca grāmye caivātisaktatām
- 21
एतेषु हि नरः सक्तो धर्मम् उत्सृज्य वर्तते
तथायुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते
eteṣu hi naraḥ sakto dharmam utsṛjya vartate
tathāyuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate
- 22
तद् अयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम्
समाहूतेन कितवैर् आस्थितो द्रौपदीपणः
tad ayaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛśam
samāhūtena kitavair āsthito draupadīpaṇaḥ
- 23
साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानाम् अनिन्दिता
जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः
sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānām aninditā
jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ
- 24
इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना
एतत्सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजिताम् इमाम्
iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā
etatsarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitām imām
- 25
एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानाम् उदतिष्ठत
विकर्णं शंसमानानां सौबलं च विनिन्दताम्
etacchrutvā mahānnādaḥ sabhyānām udatiṣṭhata
vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatām
- 26
तस्मिन्न् उपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः
प्रगृह्य रुचिरं बाहुम् इदं वचनम् अब्रवीत्
tasminn uparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ
pragṛhya ruciraṃ bāhum idaṃ vacanam abravīt
- 27
दृश्यन्ते वै विकर्णे हि वैकृतानि बहून्यपि
तज्जस्तस्य विनाशाय यथाग्निर् अरणिप्रजः
dṛśyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūnyapi
tajjastasya vināśāya yathāgnir araṇiprajaḥ
- 28
एते न किंचिद् अप्याहुश्चोद्यमानापि कृष्णया
धर्मेण विजितां मन्ये मन्यन्ते द्रुपदात्मजाम्
ete na kiṃcid apyāhuścodyamānāpi kṛṣṇayā
dharmeṇa vijitāṃ manye manyante drupadātmajām
- 29
त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे
यद्ब्रवीषि सभामध्ये बालः स्थविरभाषितम्
tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase
yadbravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam
- 30
न च धर्मं यथातत्त्वं वेत्सि दुर्योधनावर
यद्ब्रवीषि जितां कृष्णाम् अजितेति सुमन्दधीः
na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryodhanāvara
yadbravīṣi jitāṃ kṛṣṇām ajiteti sumandadhīḥ

