36 shlokas
- 1
कर्ण उवाच
त्रयः किलेमे अधना भवन्ति दासः शिष्यश्चास्वतन्त्रा च नारी
दासस्य पत्नी त्वं धनम् अस्य भद्रे हीनेश्वरा दासधनं च दासी
karṇa uvāca
trayaḥ kileme adhanā bhavanti dāsaḥ śiṣyaścāsvatantrā ca nārī
dāsasya patnī tvaṃ dhanam asya bhadre hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī
- 2
प्रविश्य सा नः परिचारैर्भजस्व तत्ते कार्यं शिष्टम् आवेश्य वेश्म
ईशाः स्म सर्वे तव राजपुत्रि भवन्ति ते धार्तराष्ट्रा न पार्थाः
praviśya sā naḥ paricārairbhajasva tatte kāryaṃ śiṣṭam āveśya veśma
īśāḥ sma sarve tava rājaputri bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ
- 3
अन्यं वृणीष्व पतिम् आशु भामिनि यस्माद्दास्यं न लभसे देवनेन
अनवद्या वै पतिषु कामवृत्तिर्नित्यं दास्ये विदितं वै तवास्तु
anyaṃ vṛṇīṣva patim āśu bhāmini yasmāddāsyaṃ na labhase devanena
anavadyā vai patiṣu kāmavṛttirnityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu
- 4
पराजितो नकुलो भीमसेनो युधिष्ठिरः सहदेवो ऽर्जुनश्च
दासीभूता प्रविश याज्ञसेनि पराजितास्ते पतयो न सन्ति
parājito nakulo bhīmaseno yudhiṣṭhiraḥ sahadevo 'rjunaśca
dāsībhūtā praviśa yājñaseni parājitāste patayo na santi
- 5
प्रयोजनं चात्मनि किं नु मन्यते पराक्रमं पौरुषं चेह पार्थः
पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजाम् इमां सभामध्ये यो ऽतिदेवीद्ग्लहेषु
prayojanaṃ cātmani kiṃ nu manyate parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ
pāñcālyasya drupadasyātmajām imāṃ sabhāmadhye yo 'tidevīdglaheṣu
- 6
वैशंपायन उवाच
तद्वै श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षी भृशं निशश्वास तदार्तरूपः
राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो दहन्न् इवैनं कोपविरक्तदृष्टिः
vaiśaṃpāyana uvāca
tadvai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ
rājānugo dharmapāśānubaddho dahann ivainaṃ kopaviraktadṛṣṭiḥ
- 7
भीम उवाच
नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राजन्न् एष सत्यं दासधर्मः प्रविष्टः
किं विद्विषो वाद्य मां धारयेयुर्नादेवीस्त्वं यद्यनया नरेन्द्र
bhīma uvāca
nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājann eṣa satyaṃ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ
kiṃ vidviṣo vādya māṃ dhārayeyurnādevīstvaṃ yadyanayā narendra
- 8
वैशंपायन उवाच
राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
युधिष्ठिरम् उवाचेदं तूष्णींभूतम् अचेतसम्
vaiśaṃpāyana uvāca
rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanastadā
yudhiṣṭhiram uvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtam acetasam
- 9
भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने
प्रश्नं प्रब्रूहि कृष्णां त्वम् अजितां यदि मन्यसे
bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nṛpa śāsane
praśnaṃ prabrūhi kṛṣṇāṃ tvam ajitāṃ yadi manyase
- 10
एवम् उक्त्वा स कौन्तेयम् अपोह्य वसनं स्वकम्
स्मयन्न् इवैक्षत्पाञ्चालीम् ऐश्वर्यमदमोहितः
evam uktvā sa kaunteyam apohya vasanaṃ svakam
smayann ivaikṣatpāñcālīm aiśvaryamadamohitaḥ
- 11
कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणपूजितम्
गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिमगौरवम्
kadalīdaṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitam
gajahastapratīkāśaṃ vajrapratimagauravam
- 12
अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीमम् आधर्षयन्न् इव
द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः सव्यम् ऊरुम् अदर्शयत्
abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmam ādharṣayann iva
draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyam ūrum adarśayat
- 13
वृकोदरस्तद् आलोक्य नेत्रे उत्फाल्य लोहिते
प्रोवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्न् इव
vṛkodarastad ālokya netre utphālya lohite
provāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayann iva
- 14
पितृभिः सह सालोक्यं मा स्म गच्छेद्वृकोदरः
यद्येतम् ऊरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे
pitṛbhiḥ saha sālokyaṃ mā sma gacchedvṛkodaraḥ
yadyetam ūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave
- 15
क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः सर्वेभ्यः पावकार्चिषः
वृक्षस्येव विनिश्चेरुः कोटरेभ्यः प्रदह्यतः
kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ
vṛkṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ
- 16
विदुर उवाच
परं भयं पश्यत भीमसेनाद्बुध्यध्वं राज्ञो वरुणस्येव पाशात्
दैवेरितो नूनम् अयं पुरस्तात्परो ऽनयो भरतेषूदपादि
vidura uvāca
paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenādbudhyadhvaṃ rājño varuṇasyeva pāśāt
daiverito nūnam ayaṃ purastātparo 'nayo bharateṣūdapādi
- 17
अतिद्यूतं कृतम् इदं धार्तराष्ट्रा ये ऽस्यां स्त्रियं विवदध्वं सभायाम्
योगक्षेमो दृश्यते वो महाभयः पापान्मन्त्रान्कुरवो मन्त्रयन्ति
atidyūtaṃ kṛtam idaṃ dhārtarāṣṭrā ye 'syāṃ striyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyām
yogakṣemo dṛśyate vo mahābhayaḥ pāpānmantrānkuravo mantrayanti
- 18
इमं धर्मं कुरवो जानताशु दुर्दृष्टे ऽस्मिन्परिषत्सम्प्रदुष्येत्
इमां चेत्पूर्वं कितवो ऽग्लहीष्यद् ईशो ऽभविष्यद् अपराजितात्मा
imaṃ dharmaṃ kuravo jānatāśu durdṛṣṭe 'sminpariṣatsampraduṣyet
imāṃ cetpūrvaṃ kitavo 'glahīṣyad īśo 'bhaviṣyad aparājitātmā
- 19
स्वप्ने यथैतद्धि धनं जितं स्यात्तद् एवं मन्ये यस्य दीव्यत्यनीशः
गान्धारिपुत्रस्य वचो निशम्य धर्माद् अस्मात्कुरवो मापयात
svapne yathaitaddhi dhanaṃ jitaṃ syāttad evaṃ manye yasya dīvyatyanīśaḥ
gāndhāriputrasya vaco niśamya dharmād asmātkuravo māpayāta
- 20
दुर्योधन उवाच
भीमस्य वाक्ये तद्वद् एवार्जुनस्य स्थितो ऽहं वै यमयोश्चैवम् एव
युधिष्ठिरं चेत्प्रवदन्त्यनीशम् अथो दास्यान्मोक्ष्यसे याज्ञसेनि
duryodhana uvāca
bhīmasya vākye tadvad evārjunasya sthito 'haṃ vai yamayoścaivam eva
yudhiṣṭhiraṃ cetpravadantyanīśam atho dāsyānmokṣyase yājñaseni
- 21
अर्जुन उवाच
ईशो राजा पूर्वम् आसीद्ग्लहे नः कुन्तीपुत्रो धर्मराजो महात्मा
ईशस्त्वयं कस्य पराजितात्मा तज्जानीध्वं कुरवः सर्व एव
arjuna uvāca
īśo rājā pūrvam āsīdglahe naḥ kuntīputro dharmarājo mahātmā
īśastvayaṃ kasya parājitātmā tajjānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva
- 22
वैशंपायन उवाच
ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे गोमायुर् उच्चैर्व्याहरद् अग्निहोत्रे
तं रासभाः प्रत्यभाषन्त राजन्समन्ततः पक्षिणश्चैव रौद्राः
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe gomāyur uccairvyāharad agnihotre
taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājansamantataḥ pakṣiṇaścaiva raudrāḥ
- 23
तं च शब्दं विदुरस्तत्त्ववेदी शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च
भीष्मद्रोणौ गौतमश्चापि विद्वान्स्वस्ति स्वस्तीत्यपि चैवाहुर् उच्चैः
taṃ ca śabdaṃ vidurastattvavedī śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca
bhīṣmadroṇau gautamaścāpi vidvānsvasti svastītyapi caivāhur uccaiḥ
- 24
ततो गान्धारी विदुरश्चैव विद्वांस्तम् उत्पातं घोरम् आलक्ष्य राज्ञे
निवेदयामासतुर् आर्तवत्तदा ततो राजा वाक्यम् इदं बभाषे
tato gāndhārī viduraścaiva vidvāṃstam utpātaṃ ghoram ālakṣya rājñe
nivedayāmāsatur ārtavattadā tato rājā vākyam idaṃ babhāṣe
- 25
हतो ऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे यस्त्वं सभायां कुरुपुंगवानाम्
स्त्रियं समाभाषसि दुर्विनीत विशेषतो द्रौपदीं धर्मपत्नीम्
hato 'si duryodhana mandabuddhe yastvaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānām
striyaṃ samābhāṣasi durvinīta viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm
- 26
एवम् उक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी हितान्वेषी बान्धवानाम् अपायात्
कृष्णां पाञ्चालीम् अब्रवीत्सान्त्वपूर्वं विमृश्यैतत्प्रज्ञया तत्त्वबुद्धिः
evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī hitānveṣī bāndhavānām apāyāt
kṛṣṇāṃ pāñcālīm abravītsāntvapūrvaṃ vimṛśyaitatprajñayā tattvabuddhiḥ
- 27
धृतराष्ट्र उवाच
वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तो यद् अभिकाङ्क्षसि
वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती
dhṛtarāṣṭra uvāca
varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yad abhikāṅkṣasi
vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī
- 28
द्रौपद्युवाच
ददासि चेद्वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ
सर्वधर्मानुगः श्रीमान् अदासो ऽस्तु युधिष्ठिरः
draupadyuvāca
dadāsi cedvaraṃ mahyaṃ vṛṇomi bharatarṣabha
sarvadharmānugaḥ śrīmān adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ
- 29
मनस्विनम् अजानन्तो मा वै ब्रूयुः कुमारकाः
एष वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं तम् आगतम्
manasvinam ajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ
eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṃ tam āgatam
- 30
राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान्क्वचित्
लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन्नश्येद्धि भारत
rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumānkvacit
lālito dāsaputratvaṃ paśyannaśyeddhi bhārata

