46 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम्
सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम्
saṃjaya uvāca
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanam
sṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam
- 2
नरा रथा गजौघाश्च सादिनश्च सहस्रशः
वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम्
narā rathā gajaughāśca sādinaśca sahasraśaḥ
vājinaśca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam
- 3
नागानां भीमरूपाणां द्रवतां निस्वनो महान्
अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले
nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ nisvano mahān
aśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale
- 4
नागैर् अभ्याहताः केचित्सरथा रथिनो ऽपतन्
व्यद्रवन्त रणे वीरा द्राव्यमाणा मदोत्कटैः
nāgair abhyāhatāḥ kecitsarathā rathino 'patan
vyadravanta raṇe vīrā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ
- 5
हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः
शरैः संप्रेषयामासुः परलोकाय भारत
hayaughānpādarakṣāṃśca rathinastatra śikṣitāḥ
śaraiḥ saṃpreṣayāmāsuḥ paralokāya bhārata
- 6
सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान्
विचरन्तो रणे ऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा
sādinaḥ śikṣitā rājanparivārya mahārathān
vicaranto raṇe 'bhyaghnanprāsaśaktyṛṣṭibhistathā
- 7
धन्विनः पुरुषाः केचित्संनिवार्य महारथान्
एकं बहव आसाद्य प्रेषयेयुर्यमक्षयम्
dhanvinaḥ puruṣāḥ kecitsaṃnivārya mahārathān
ekaṃ bahava āsādya preṣayeyuryamakṣayam
- 8
नागं रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः
सोत्तरायुधिनं जघ्नुर्द्रवमाणा महारवम्
nāgaṃ rathavarāṃścānye parivārya mahārathāḥ
sottarāyudhinaṃ jaghnurdravamāṇā mahāravam
- 9
तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून्
नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः
tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarānbahūn
nāgā jaghnurmahārāja parivārya samantataḥ
- 10
नागो नागम् अभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे
शक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र तत्र ह
nāgo nāgam abhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe
śaktitomaranārācairnijaghnustatra tatra ha
- 11
पादातान् अवमृद्नन्तो रथवारणवाजिनः
रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महद् आकुलम्
pādātān avamṛdnanto rathavāraṇavājinaḥ
raṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahad ākulam
- 12
हयाश्च पर्यधावन्त चामरैर् उपशोभिताः
हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम्
hayāśca paryadhāvanta cāmarair upaśobhitāḥ
haṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm
- 13
तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशां पते
अशोभत यथा नारी करजक्षतविक्षता
teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiścitrā viśāṃ pate
aśobhata yathā nārī karajakṣatavikṣatā
- 14
वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च
पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च
vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca
pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca
- 15
वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निस्वनेन च
अभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैर् इव भारत
vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ nisvanena ca
abhavannāditā bhūmirnirghātair iva bhārata
- 16
धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम्
कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किंचन
dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ nistriṃśānāṃ ca dīpyatām
kavacānāṃ prabhābhiśca na prājñāyata kiṃcana
- 17
बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम्
bahavo bāhavaśchinnā nāgarājakaropamāḥ
udveṣṭante viveṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam
- 18
शिरसां च महाराज पततां वसुधातले
च्युतानाम् इव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः
śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ vasudhātale
cyutānām iva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ
- 19
शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुंधरा
तपनीयनिभैः काले नलिनैर् इव भारत
śirobhiḥ patitairbhāti rudhirārdrairvasuṃdharā
tapanīyanibhaiḥ kāle nalinair iva bhārata
- 20
उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैः
व्यभ्राजत महाराज पुण्डरीकैर् इवावृता
udvṛttanayanaistaistu gatasattvaiḥ suvikṣataiḥ
vyabhrājata mahārāja puṇḍarīkair ivāvṛtā
- 21
बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महाधनैः
पतितैर्भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैर् इव
bāhubhiścandanādigdhaiḥ sakeyūrairmahādhanaiḥ
patitairbhāti rājendra mahī śakradhvajair iva
- 22
ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवे
हस्तिहस्तोपमैर् अन्यैः संवृतं तद्रणाङ्गणम्
ūrubhiśca narendrāṇāṃ vinikṛttairmahāhave
hastihastopamair anyaiḥ saṃvṛtaṃ tadraṇāṅgaṇam
- 23
कबन्धशतसंकीर्णं छत्रचामरशोभितम्
सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा
kabandhaśatasaṃkīrṇaṃ chatracāmaraśobhitam
senāvanaṃ tacchuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā
- 24
तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्य् अभीतवत्
दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः
tatra yodhā mahārāja vicaranto hy abhītavat
dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ
- 25
मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः
पतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे
mātaṅgāścāpyadṛśyanta śaratomarapīḍitāḥ
patantastatra tatraiva chinnābhrasadṛśā raṇe
- 26
गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः
व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव
gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ
vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā ghanā iva
- 27
ते गजा घनसंकाशाः पेतुर् उर्व्यां समन्ततः
वज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये
te gajā ghanasaṃkāśāḥ petur urvyāṃ samantataḥ
vajrarugṇā iva babhuḥ parvatā yugasaṃkṣaye
- 28
हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले
राशयः सम्प्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास्ततस्ततः
hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale
rāśayaḥ sampradṛśyante girimātrāstatastataḥ
- 29
संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी
शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा
saṃjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī
śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā
- 30
भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला
मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा
bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā
medomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā

