32 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथम् आर्ष्टिषेणो भगवान्विपुलं तप्तवांस्तपः
सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा
janamejaya uvāca
katham ārṣṭiṣeṇo bhagavānvipulaṃ taptavāṃstapaḥ
sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃstadā
- 2
देवापिश्च कथं ब्रह्मन्विश्वामित्रश्च सत्तम
तन्ममाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे
devāpiśca kathaṃ brahmanviśvāmitraśca sattama
tanmamācakṣva bhagavanparaṃ kautūhalaṃ hi me
- 3
वैशंपायन उवाच
पुरा कृतयुगे राजन्न् आर्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः
वसन्गुरुकुले नित्यं नित्यम् अध्ययने रतः
vaiśaṃpāyana uvāca
purā kṛtayuge rājann ārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ
vasangurukule nityaṃ nityam adhyayane rataḥ
- 4
तस्य राजन्गुरुकुले वसतो नित्यम् एव ह
समाप्तिं नागमद्विद्या नापि वेदा विशां पते
tasya rājangurukule vasato nityam eva ha
samāptiṃ nāgamadvidyā nāpi vedā viśāṃ pate
- 5
स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः
ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदान् अनुत्तमान्
sa nirviṇṇastato rājaṃstapastepe mahātapāḥ
tato vai tapasā tena prāpya vedān anuttamān
- 6
स विद्वान्वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्य् ऋषिसत्तमः
तत्र तीर्थे वरान्प्रादात्त्रीन् एव सुमहातपाः
sa vidvānvedayuktaśca siddhaścāpy ṛṣisattamaḥ
tatra tīrthe varānprādāttrīn eva sumahātapāḥ
- 7
अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः
आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
asmiṃstīrthe mahānadyā adyaprabhṛti mānavaḥ
āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
- 8
अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद्भविष्यति
अपि चाल्पेन यत्नेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्
adyaprabhṛti naivātra bhayaṃ vyālādbhaviṣyati
api cālpena yatnena phalaṃ prāpsyati puṣkalam
- 9
एवम् उक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः
एवं सिद्धः स भगवान् आर्ष्टिषेणः प्रतापवान्
evam uktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ
evaṃ siddhaḥ sa bhagavān ārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān
- 10
तस्मिन्न् एव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान्
देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत्
tasminn eva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān
devāpiśca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpaturmahat
- 11
तथा च कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः
तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वम् अवाप्तवान्
tathā ca kauśikastāta taponityo jitendriyaḥ
tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvam avāptavān
- 12
गाधिर्नाम महान् आसीत्क्षत्रियः प्रथितो भुवि
तस्य पुत्रो ऽभवद्राजन्विश्वामित्रः प्रतापवान्
gādhirnāma mahān āsītkṣatriyaḥ prathito bhuvi
tasya putro 'bhavadrājanviśvāmitraḥ pratāpavān
- 13
स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्किल
स पुत्रम् अभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः
sa rājā kauśikastāta mahāyogyabhavatkila
sa putram abhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ
- 14
देहन्यासे मनश्चक्रे तम् ऊचुः प्रणताः प्रजाः
न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात्
dehanyāse manaścakre tam ūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ
na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmānmahābhayāt
- 15
एवम् उक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्तदा
विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम
evam uktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajāstadā
viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama
- 16
इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च
जगाम त्रिदिवं राजन्विश्वामित्रो ऽभवन्नृपः
न च शक्नोति पृथिवीं यत्नवान् अपि रक्षितुम्
ityuktvā tu tato gādhirviśvāmitraṃ niveśya ca
jagāma tridivaṃ rājanviśvāmitro 'bhavannṛpaḥ
na ca śaknoti pṛthivīṃ yatnavān api rakṣitum
- 17
ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्
निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः
tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam
niryayau nagarāccāpi caturaṅgabalānvitaḥ
- 18
स गत्वा दूरम् अध्वानं वसिष्ठाश्रमम् अभ्ययात्
तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान्बहून्
sa gatvā dūram adhvānaṃ vasiṣṭhāśramam abhyayāt
tasya te sainikā rājaṃścakrustatrānayānbahūn
- 19
ततस्तु भगवान्विप्रो वसिष्ठो ऽऽश्रमम् अभ्ययात्
ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम्
tatastu bhagavānvipro vasiṣṭho ''śramam abhyayāt
dadṛśe ca tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvanam
- 20
तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः
सृजस्व शबरान्घोरान् इति स्वां गाम् उवाच ह
tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ
sṛjasva śabarānghorān iti svāṃ gām uvāca ha
- 21
तथोक्ता सासृजद्धेनुः पुरुषान्घोरदर्शनान्
ते च तद्बलम् आसाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम्
tathoktā sāsṛjaddhenuḥ puruṣānghoradarśanān
te ca tadbalam āsādya babhañjuḥ sarvatodiśam
- 22
तद्दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः
तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे
taddṛṣṭvā vidrutaṃ sainyaṃ viśvāmitrastu gādhijaḥ
tapaḥ paraṃ manyamānastapasyeva mano dadhe
- 23
सो ऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन्सरस्वत्याः समाहितः
नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहम् आत्मनः
so 'smiṃstīrthavare rājansarasvatyāḥ samāhitaḥ
niyamaiścopavāsaiśca karśayandeham ātmanaḥ
- 24
जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सो ऽभवत्
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक्
jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraśca so 'bhavat
tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthak
- 25
असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे
न चास्य नियमाद्बुद्धिर् अपयाति महात्मनः
asakṛttasya devāstu vratavighnaṃ pracakrire
na cāsya niyamādbuddhir apayāti mahātmanaḥ
- 26
ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः
तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत
tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ
tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata
- 27
तपसा तु तथा युक्तं विश्वामित्रं पितामहः
अमन्यत महातेजा वरदो वरम् अस्य तत्
tapasā tu tathā yuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ
amanyata mahātejā varado varam asya tat
- 28
स तु वव्रे वरं राजन्स्याम् अहं ब्राह्मणस्त्विति
तथेति चाब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
sa tu vavre varaṃ rājansyām ahaṃ brāhmaṇastviti
tatheti cābravīdbrahmā sarvalokapitāmahaḥ
- 29
स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः
sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ
vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ
- 30
तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु
पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च
tasmiṃstīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu
payasvinīstathā dhenūryānāni śayanāni ca

