65 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
विललाप महाराज दुःखाद्दुःखतरं गतः
vaiśaṃpāyana uvāca
visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
vilalāpa mahārāja duḥkhādduḥkhataraṃ gataḥ
- 2
सधूमम् इव निःश्वस्य करौ धुन्वन्पुनः पुनः
विचिन्त्य च महाराज ततो वचनम् अब्रवीत्
sadhūmam iva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥ punaḥ
vicintya ca mahārāja tato vacanam abravīt
- 3
अहो बत महद्दुःखं यद् अहं पाण्डवान्रणे
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि वै
aho bata mahadduḥkhaṃ yad ahaṃ pāṇḍavānraṇe
kṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai
- 4
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम
यच्छ्रुत्वा निहतान्पुत्रान्दीर्यते न सहस्रधा
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama
yacchrutvā nihatānputrāndīryate na sahasradhā
- 5
चिन्तयित्वा वचस्तेषां बालक्रीडां च संजय
अद्य श्रुत्वा हतान्पुत्रान्भृशं मे दीर्यते मनः
cintayitvā vacasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca saṃjaya
adya śrutvā hatānputrānbhṛśaṃ me dīryate manaḥ
- 6
अन्धत्वाद्यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम्
पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यम् एतेषु धारिता
andhatvādyadi teṣāṃ tu na me rūpanidarśanam
putrasnehakṛtā prītirnityam eteṣu dhāritā
- 7
बालभावम् अतिक्रान्तान्यौवनस्थांश्च तान् अहम्
मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तथानघ
bālabhāvam atikrāntānyauvanasthāṃśca tān aham
madhyaprāptāṃstathā śrutvā hṛṣṭa āsaṃ tathānagha
- 8
तान् अद्य निहताञ्श्रुत्वा हृतैश्वर्यान्हृतौजसः
न लभे वै क्व चिच्छान्तिं पुत्राधिभिर् अभिप्लुतः
tān adya nihatāñśrutvā hṛtaiśvaryānhṛtaujasaḥ
na labhe vai kva cicchāntiṃ putrādhibhir abhiplutaḥ
- 9
एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम्
त्वया हीनो महाबाहो कां नु यास्याम्यहं गतिम्
ehyehi putra rājendra mamānāthasya sāṃpratam
tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim
- 10
गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा
अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्व नु गच्छसि
gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu gacchasi
- 11
सा कृपा सा च ते प्रीतिः सा च राजन्सुमानिता
कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः
sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā ca rājansumānitā
kathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ
- 12
कथं त्वं पृथिवीपालान्भुक्त्वा तात समागतान्
शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा
kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālānbhuktvā tāta samāgatān
śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā
- 13
को नु माम् उत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति
महाराजेति सततं लोकनाथेति चासकृत्
ko nu mām utthitaṃ kālye tāta tāteti vakṣyati
mahārājeti satataṃ lokanātheti cāsakṛt
- 14
परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेनाक्लिन्नलोचनः
अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे वचः
pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehenāklinnalocanaḥ
anuśādhīti kauravya tatsādhu vada me vacaḥ
- 15
ननु नामाहम् अश्रौषं वचनं तव पुत्रक
भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा
nanu nāmāham aśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka
bhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya no tathā
- 16
भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्यो ऽथ जयद्रथः
भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजो ऽथ बाह्लिकः
bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo 'tha jayadrathaḥ
bhūriśravāḥ somadatto mahārājo 'tha bāhlikaḥ
- 17
अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः
बृहद्बलश्च काशीशः शकुनिश्चापि सौबलः
aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥ
bṛhadbalaśca kāśīśaḥ śakuniścāpi saubalaḥ
- 18
म्लेच्छाश्च बहुसाहस्राः शकाश्च यवनैः सह
सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगर्ताधिपतिस्तथा
mlecchāśca bahusāhasrāḥ śakāśca yavanaiḥ saha
sudakṣiṇaśca kāmbojastrigartādhipatistathā
- 19
भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजो ऽथ गौतमः
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्
bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo 'tha gautamaḥ
śrutāyuścācyutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān
- 20
जलसंधो ऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः
अलंबुसो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः
jalasaṃdho 'thārśyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥ
alaṃbuso mahābāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ
- 21
एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम
मदर्थम् उद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा रणे प्रभो
ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama
madartham udyatāḥ sarve prāṇāṃstyaktvā raṇe prabho
- 22
येषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः
योधयिष्याम्यहं पार्थान्पाञ्चालांश्चैव सर्वशः
yeṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ
yodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpāñcālāṃścaiva sarvaśaḥ
- 23
चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे
सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्
cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyuge
sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam
- 24
एको ऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे
समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम्
किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः
eko 'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ saṃnivāraṇe
samare pāṇḍaveyānāṃ saṃkruddho hyabhidhāvatām
kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ
- 25
अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः
योत्स्यन्ति सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान्मृधे
athavā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ
yotsyanti saha rājendra haniṣyanti ca tānmṛdhe
- 26
कर्णस्त्वेको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्
ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने
karṇastveko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān
tato nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane
- 27
यश्च तेषां प्रणेता वै वासुदेवो महाबलः
न स संनह्यते राजन्न् इति माम् अब्रवीद्वचः
yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ
na sa saṃnahyate rājann iti mām abravīdvacaḥ
- 28
तस्याहं वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ
युक्तितो ह्यनुपश्यामि निहतान्पाण्डवान्मृधे
tasyāhaṃ vadataḥ sūta bahuśo mama saṃnidhau
yuktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇḍavānmṛdhe
- 29
तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः
व्यायच्छमानाः समरे किम् अन्यद्भागधेयतः
teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ
vyāyacchamānāḥ samare kim anyadbhāgadheyataḥ
- 30
भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापवान्
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्
bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān
śikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam

