68 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः
तं ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनो ऽभवत्
saṃjaya uvāca
tatasteṣvapayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ
taṃ hradaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano 'bhavat
- 2
आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनह्रदम्
स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम्
वासुदेवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्कुरुनन्दनः
āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanahradam
stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam
vāsudevam idaṃ vākyam abravītkurunandanaḥ
- 3
पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायाम् अप्सु प्रयोजिताम्
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्
paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyām apsu prayojitām
viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam
- 4
दैवीं मायाम् इमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम्
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते
daivīṃ māyām imāṃ kṛtvā salilāntargato hyayam
nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvanvimokṣyate
- 5
यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम्
तथाप्येनं हतं युद्धे लोको द्रक्ष्यति माधव
yadyasya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛtsvayam
tathāpyenaṃ hataṃ yuddhe loko drakṣyati mādhava
- 6
श्रीवासुदेव उवाच
मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत
मायावी मायया वध्यः सत्यम् एतद्युधिष्ठिर
śrīvāsudeva uvāca
māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata
māyāvī māyayā vadhyaḥ satyam etadyudhiṣṭhira
- 7
क्रियाभ्युपायैर्बहुलैर्मायाम् अप्सु प्रयोज्य ह
जहि त्वं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयोधनम्
kriyābhyupāyairbahulairmāyām apsu prayojya ha
jahi tvaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyodhanam
- 8
क्रियाभ्युपायैर् इन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः
क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना
kriyābhyupāyair indreṇa nihatā daityadānavāḥ
kriyābhyupāyairbahubhirbalirbaddho mahātmanā
- 9
क्रियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षो महासुरः
हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ
वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव न संशयः
kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥ
hiraṇyakaśipuścaiva kriyayaiva niṣūditau
vṛtraśca nihato rājankriyayaiva na saṃśayaḥ
- 10
तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः
रामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगः
क्रियया योगम् आस्थाय तथा त्वम् अपि विक्रम
tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ
rāmeṇa nihato rājansānubandhaḥ sahānugaḥ
kriyayā yogam āsthāya tathā tvam api vikrama
- 11
क्रियाभ्युपायैर्निहतो मया राजन्पुरातने
तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्
kriyābhyupāyairnihato mayā rājanpurātane
tārakaśca mahādaityo vipracittiśca vīryavān
- 12
वातापिर् इल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो
सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ
vātāpir ilvalaścaiva triśirāśca tathā vibho
sundopasundāvasurau kriyayaiva niṣūditau
- 13
क्रियाभ्युपायैर् इन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो
क्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर
kriyābhyupāyair indreṇa tridivaṃ bhujyate vibho
kriyā balavatī rājannānyatkiṃcidyudhiṣṭhira
- 14
दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा
क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर
daityāśca dānavāścaiva rākṣasāḥ pārthivāstathā
kriyābhyupāyairnihatāḥ kriyāṃ tasmātsamācara
- 15
संजय उवाच
इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः
जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम्
अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्न् इव भारत
saṃjaya uvāca
ityukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ
jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalam
abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasann iva bhārata
- 16
सुयोधन किमर्थो ऽयम् आरम्भो ऽप्सु कृतस्त्वया
सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते
suyodhana kimartho 'yam ārambho 'psu kṛtastvayā
sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāṃ pate
- 17
जलाशयं प्रविष्टो ऽद्य वाञ्छञ्जीवितम् आत्मनः
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन
jalāśayaṃ praviṣṭo 'dya vāñchañjīvitam ātmanaḥ
uttiṣṭha rājanyudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana
- 18
स च दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः
यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः
sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ
yastvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājanvyavasthitaḥ
- 19
सर्वे त्वां शूर इत्येव जना जल्पन्ति संसदि
व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः
sarve tvāṃ śūra ityeva janā jalpanti saṃsadi
vyarthaṃ tadbhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ
- 20
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियो ऽसि कुलोद्भवः
कौरवेयो विशेषेण कुले जन्म च संस्मर
uttiṣṭha rājanyudhyasva kṣatriyo 'si kulodbhavaḥ
kauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara
- 21
स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः
युद्धाद्भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि
sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañjanma cātmanaḥ
yuddhādbhītastatastoyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi
- 22
अयुद्धम् अव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः
अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम्
ayuddham avyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
anāryajuṣṭam asvargyaṃ raṇe rājanpalāyanam
- 23
कथं पारम् अगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः
इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा
kathaṃ pāram agatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ
imānnipatitāndṛṣṭvā putrānbhrātṝnpitṝṃstathā
- 24
संबन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथा
घातयित्वा कथं तात ह्रदे तिष्ठसि सांप्रतम्
saṃbandhino vayasyāṃśca mātulānbāndhavāṃstathā
ghātayitvā kathaṃ tāta hrade tiṣṭhasi sāṃpratam
- 25
शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्या वदसि भारत
शूरो ऽहम् इति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः
śūramānī na śūrastvaṃ mithyā vadasi bhārata
śūro 'ham iti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ
- 26
न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथंचन
ब्रूहि वा त्वं यया धृत्या शूर त्यजसि संगरम्
na hi śūrāḥ palāyante śatrūndṛṣṭvā kathaṃcana
brūhi vā tvaṃ yayā dhṛtyā śūra tyajasi saṃgaram
- 27
स त्वम् उत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयम् आत्मनः
घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन
sa tvam uttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayam ātmanaḥ
ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃścaiva suyodhana
- 28
नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया
क्षत्रधर्मम् अपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन
nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā
kṣatradharmam apāśritya tvadvidhena suyodhana
- 29
यत्तत्कर्णम् उपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्
अमर्त्य इव संमोहात्त्वम् आत्मानं न बुद्धवान्
yattatkarṇam upāśritya śakuniṃ cāpi saubalam
amartya iva saṃmohāttvam ātmānaṃ na buddhavān
- 30
तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत
कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम्
tatpāpaṃ sumahatkṛtvā pratiyudhyasva bhārata
kathaṃ hi tvadvidho mohādrocayeta palāyanam

