66 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम्
प्रत्युद्ययाव् अदीनात्मा वेगेन महता नदन्
saṃjaya uvāca
tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatam
pratyudyayāv adīnātmā vegena mahatā nadan
- 2
समापेततुर् आनद्य शृङ्गिणौ वृषभाविव
महानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोर् अभूत्
samāpetatur ānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāviva
mahānirghātaghoṣaśca saṃprahārastayor abhūt
- 3
अभवच्च तयोर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
जिगीषतोर्युधान्योन्यम् इन्द्रप्रह्रादयोर् इव
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ
abhavacca tayoryuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam
jigīṣatoryudhānyonyam indraprahrādayor iva
rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau
dadṛśāte mahātmānau puṣpitāviva kiṃśukau
- 4
तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे
खद्योतसंघैर् इव खं दर्शनीयं व्यरोचत
tathā tasminmahāyuddhe vartamāne sudāruṇe
khadyotasaṃghair iva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata
- 5
तथा तस्मिन्वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम्
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ
tathā tasminvartamāne saṃkule tumule bhṛśam
ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvariṃdamau
- 6
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर् एव परंतपौ
अभ्यहारयतां तत्र सम्प्रगृह्य गदे शुभे
tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau
abhyahārayatāṃ tatra sampragṛhya gade śubhe
- 7
तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ
बलिनौ वारणौ यद्वद्वाशितार्थे मदोत्कटौ
tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau
balinau vāraṇau yadvadvāśitārthe madotkaṭau
- 8
अपारवीर्यौ सम्प्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ
विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः
apāravīryau samprekṣya pragṛhītagadāvubhau
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ
- 9
प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ
संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत
pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhanavṛkodarau
saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata
- 10
समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ
अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्राते ऽन्तरं प्रति
samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau
anyonyasyāntaraprepsū pracakrāte 'ntaraṃ prati
- 11
यमदण्डोपमां गुर्वीम् इन्द्राशनिम् इवोद्यताम्
ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम्
yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanim ivodyatām
dadṛśuḥ prekṣakā rājanraudrīṃ viśasanīṃ gadām
- 12
आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे
शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत
āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge
śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata
- 13
आविध्यन्तम् अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रो ऽथ पाण्डवम्
गदाम् अलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह
āvidhyantam abhiprekṣya dhārtarāṣṭro 'tha pāṇḍavam
gadām alaghuvegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha
- 14
चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत
अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः
caraṃśca vividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhārata
aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ
- 15
तौ परस्परम् आसाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणे
मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः
tau parasparam āsādya yattāvanyonyarakṣaṇe
mārjārāviva bhakṣārthe tatakṣāte muhurmuhuḥ
- 16
अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च
acaradbhīmasenastu mārgānbahuvidhāṃstathā
maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca
- 17
गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्
gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca
parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam
- 18
अभिद्रवणम् आक्षेपम् अवस्थानं सविग्रहम्
परावर्तनसंवर्तम् अवप्लुतम् अथाप्लुतम्
उपन्यस्तम् अपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ
abhidravaṇam ākṣepam avasthānaṃ savigraham
parāvartanasaṃvartam avaplutam athāplutam
upanyastam apanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau
- 19
एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम्
वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ
evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam
vañcayantau punaścaiva ceratuḥ kurusattamau
- 20
विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुः
गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली
vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ
gadāhastau tatastau tu maṇḍalāvasthitau balī
- 21
दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रो ऽभ्यवर्तत
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनो ऽभ्यवर्तत
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājandhārtarāṣṭro 'bhyavartata
savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno 'bhyavartata
- 22
तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि
दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशे ऽभ्यताडयत्
tathā tu caratastasya bhīmasya raṇamūrdhani
duryodhano mahārāja pārśvadeśe 'bhyatāḍayat
- 23
आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारत
आविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तम् अचिन्तयन्
āhatastu tadā bhīmastava putreṇa bhārata
āvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tam acintayan
- 24
इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डम् इवोद्यताम्
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम्
indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍam ivodyatām
dadṛśuste mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām
- 25
आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यद् अरिंदमः
āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ
samudyamya gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyad ariṃdamaḥ
- 26
गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत
gadāmārutavegena tava putrasya bhārata
śabda āsītsutumulastejaśca samajāyata
- 27
स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः
sa caranvividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhāgaśaḥ
samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmātsuyodhanaḥ
- 28
आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना
āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā
sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā
- 29
आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः
अद्रिसारमयीं गुर्वीम् आविध्यन्बह्वशोभत
ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ
adrisāramayīṃ gurvīm āvidhyanbahvaśobhata
- 30
गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः
भयं विवेश पाण्डून्वै सर्वान् एव ससोमकान्
gadāmārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ
bhayaṃ viveśa pāṇḍūnvai sarvān eva sasomakān

