35 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ब्रह्मयोनिभिर् आकीर्णं जगाम यदुनन्दनः
यत्र दाल्भ्यो बको राजन्पश्वर्थं सुमहातपाः
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं वैचित्रवीर्यिणः
vaiśaṃpāyana uvāca
brahmayonibhir ākīrṇaṃ jagāma yadunandanaḥ
yatra dālbhyo bako rājanpaśvarthaṃ sumahātapāḥ
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ vaicitravīryiṇaḥ
- 2
तपसा घोररूपेण कर्शयन्देहम् आत्मनः
क्रोधेन महताविष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान्
tapasā ghorarūpeṇa karśayandeham ātmanaḥ
krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān
- 3
पुरा हि नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके
वृत्ते विश्वजितो ऽन्ते वै पाञ्चालान् ऋषयो ऽगमन्
purā hi naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśavārṣike
vṛtte viśvajito 'nte vai pāñcālān ṛṣayo 'gaman
- 4
तत्रेश्वरम् अयाचन्त दक्षिणार्थं मनीषिणः
बलान्वितान्वत्सतरान्निर्व्याधीन् एकविंशतिम्
tatreśvaram ayācanta dakṣiṇārthaṃ manīṣiṇaḥ
balānvitānvatsatarānnirvyādhīn ekaviṃśatim
- 5
तान् अब्रवीद्बको वृद्धो विभजध्वं पशून् इति
पशून् एतान् अहं त्यक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम्
tān abravīdbako vṛddho vibhajadhvaṃ paśūn iti
paśūn etān ahaṃ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam
- 6
एवम् उक्त्वा ततो राजन्न् ऋषीन्सर्वान्प्रतापवान्
जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं ब्राह्मणोत्तमः
evam uktvā tato rājann ṛṣīnsarvānpratāpavān
jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ brāhmaṇottamaḥ
- 7
स समीपगतो भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्
अयाचत पशून्दाल्भ्यः स चैनं रुषितो ऽब्रवीत्
sa samīpagato bhūtvā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
ayācata paśūndālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣito 'bravīt
- 8
यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास्तदा नृपसत्तम
एतान्पशून्नय क्षिप्रं ब्रह्मबन्धो यदीच्छसि
yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gāstadā nṛpasattama
etānpaśūnnaya kṣipraṃ brahmabandho yadīcchasi
- 9
ऋषिस्त्वथ वचः श्रुत्वा चिन्तयामास धर्मवित्
अहो बत नृशंसं वै वाक्यम् उक्तो ऽस्मि संसदि
ṛṣistvatha vacaḥ śrutvā cintayāmāsa dharmavit
aho bata nṛśaṃsaṃ vai vākyam ukto 'smi saṃsadi
- 10
चिन्तयित्वा मुहूर्तं च रोषाविष्टो द्विजोत्तमः
मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः
cintayitvā muhūrtaṃ ca roṣāviṣṭo dvijottamaḥ
matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ
- 11
स उत्कृत्य मृतानां वै मांसानि द्विजसत्तमः
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा
sa utkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni dvijasattamaḥ
juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā
- 12
अवकीर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वाल्य पावकम्
बको दाल्भ्यो महाराज नियमं परम् आस्थितः
स तैर् एव जुहावास्य राष्ट्रं मांसैर्महातपाः
avakīrṇe sarasvatyāstīrthe prajvālya pāvakam
bako dālbhyo mahārāja niyamaṃ param āsthitaḥ
sa tair eva juhāvāsya rāṣṭraṃ māṃsairmahātapāḥ
- 13
तस्मिंस्तु विधिवत्सत्रे सम्प्रवृत्ते सुदारुणे
अक्षीयत ततो राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव
tasmiṃstu vidhivatsatre sampravṛtte sudāruṇe
akṣīyata tato rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva
- 14
छिद्यमानं यथानन्तं वनं परशुना विभो
बभूवापहतं तच्चाप्यवकीर्णम् अचेतनम्
chidyamānaṃ yathānantaṃ vanaṃ paraśunā vibho
babhūvāpahataṃ taccāpyavakīrṇam acetanam
- 15
दृष्ट्वा तद् अवकीर्णं तु राष्ट्रं स मनुजाधिपः
बभूव दुर्मना राजंश्चिन्तयामास च प्रभुः
dṛṣṭvā tad avakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ sa manujādhipaḥ
babhūva durmanā rājaṃścintayāmāsa ca prabhuḥ
- 16
मोक्षार्थम् अकरोद्यत्नं ब्राह्मणैः सहितः पुरा
अथासौ पार्थिवः खिन्नस्ते च विप्रास्तदा नृप
mokṣārtham akarodyatnaṃ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā
athāsau pārthivaḥ khinnaste ca viprāstadā nṛpa
- 17
यदा चापि न शक्नोति राष्ट्रं मोचयितुं नृप
अथ वैप्राश्निकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय
yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṃ mocayituṃ nṛpa
atha vaiprāśnikāṃstatra papraccha janamejaya
- 18
ततो वैप्राश्निकाः प्राहुः पशुविप्रकृतस्त्वया
मांसैर् अभिजुहोतीति तव राष्ट्रं मुनिर्बकः
tato vaiprāśnikāḥ prāhuḥ paśuviprakṛtastvayā
māṃsair abhijuhotīti tava rāṣṭraṃ munirbakaḥ
- 19
तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान्
तस्यैतत्तपसः कर्म येन ते ह्यनयो महान्
अपां कुञ्जे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव
tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān
tasyaitattapasaḥ karma yena te hyanayo mahān
apāṃ kuñje sarasvatyāstaṃ prasādaya pārthiva
- 20
सरस्वतीं ततो गत्वा स राजा बकम् अब्रवीत्
निपत्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्भरतर्षभ
sarasvatīṃ tato gatvā sa rājā bakam abravīt
nipatya śirasā bhūmau prāñjalirbharatarṣabha
- 21
प्रसादये त्वा भगवन्न् अपराधं क्षमस्व मे
मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः
त्वं गतिस्त्वं च मे नाथः प्रसादं कर्तुम् अर्हसि
prasādaye tvā bhagavann aparādhaṃ kṣamasva me
mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ
tvaṃ gatistvaṃ ca me nāthaḥ prasādaṃ kartum arhasi
- 22
तं तथा विलपन्तं तु शोकोपहतचेतसम्
दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तच्च व्यमोचयत्
taṃ tathā vilapantaṃ tu śokopahatacetasam
dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ tacca vyamocayat
- 23
ऋषिः प्रसन्नस्तस्याभूत्संरम्भं च विहाय सः
मोक्षार्थं तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनर् आहुतिम्
ṛṣiḥ prasannastasyābhūtsaṃrambhaṃ ca vihāya saḥ
mokṣārthaṃ tasya rāṣṭrasya juhāva punar āhutim
- 24
मोक्षयित्वा ततो राष्ट्रं प्रतिगृह्य पशून्बहून्
हृष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनर् एव हि
mokṣayitvā tato rāṣṭraṃ pratigṛhya paśūnbahūn
hṛṣṭātmā naimiṣāraṇyaṃ jagāma punar eva hi
- 25
धृतराष्ट्रो ऽपि धर्मात्मा स्वस्थचेता महामनाः
स्वम् एव नगरं राजा प्रतिपेदे महर्द्धिमत्
dhṛtarāṣṭro 'pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ
svam eva nagaraṃ rājā pratipede maharddhimat
- 26
तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिर् उदारधीः
असुराणाम् अभावाय भावाय च दिवौकसाम्
tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatir udāradhīḥ
asurāṇām abhāvāya bhāvāya ca divaukasām
- 27
मांसैर् अपि जुहावेष्टिम् अक्षीयन्त ततो ऽसुराः
दैवतैर् अपि संभग्ना जितकाशिभिर् आहवे
māṃsair api juhāveṣṭim akṣīyanta tato 'surāḥ
daivatair api saṃbhagnā jitakāśibhir āhave
- 28
तत्रापि विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः
वाजिनः कुञ्जरांश्चैव रथांश्चाश्वतरीयुतान्
tatrāpi vidhivaddattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ
vājinaḥ kuñjarāṃścaiva rathāṃścāśvatarīyutān
- 29
रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम्
ययौ तीर्थं महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते
ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam
yayau tīrthaṃ mahābāhuryāyātaṃ pṛthivīpate
- 30
यत्र यज्ञे ययातेस्तु महाराज सरस्वती
सर्पिः पयश्च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः
yatra yajñe yayātestu mahārāja sarasvatī
sarpiḥ payaśca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ

