39 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
वसिष्ठस्यापवाहो वै भीमवेगः कथं नु सः
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तम् ऋषिं प्रत्यवाहयत्
janamejaya uvāca
vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ
kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tam ṛṣiṃ pratyavāhayat
- 2
केन चास्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो
शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम्
kena cāsyābhavadvairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tatprabho
śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatām
- 3
वैशंपायन उवाच
विश्वामित्रस्य चैवर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत
भृशं वैरम् अभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत्
vaiśaṃpāyana uvāca
viśvāmitrasya caivarṣervasiṣṭhasya ca bhārata
bhṛśaṃ vairam abhūdrājaṃstapaḥspardhākṛtaṃ mahat
- 4
आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थे ऽभवन्महान्
पूर्वतः पश्चिमश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः
āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe 'bhavanmahān
pūrvataḥ paścimaścāsīdviśvāmitrasya dhīmataḥ
- 5
यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्सुमहत्तपः
यत्रास्य कर्म तद्घोरं प्रवदन्ति मनीषिणः
yatra sthāṇurmahārāja taptavānsumahattapaḥ
yatrāsya karma tadghoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
- 6
यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम्
स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थम् इति प्रभो
yatreṣṭvā bhagavānsthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm
sthāpayāmāsa tattīrthaṃ sthāṇutīrtham iti prabho
- 7
तत्र सर्वे सुराः स्कन्दम् अभ्यषिञ्चन्नराधिप
सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्
tatra sarve surāḥ skandam abhyaṣiñcannarādhipa
senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam
- 8
तस्मिन्सरस्वतीतीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः
वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु
tasminsarasvatītīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ
vasiṣṭhaṃ cālayāmāsa tapasogreṇa tacchṛṇu
- 9
विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत
स्पर्धां तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ तपोधनौ
viśvāmitravasiṣṭhau tāvahanyahani bhārata
spardhāṃ tapaḥkṛtāṃ tīvrāṃ cakratustau tapodhanau
- 10
तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनिः
दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्ताम् अभिजगाम ह
तस्य बुद्धिर् इयं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत
tatrāpyadhikasaṃtāpo viśvāmitro mahāmuniḥ
dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintām abhijagāma ha
tasya buddhir iyaṃ hyāsīddharmanityasya bhārata
- 11
इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम्
आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम्
इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः
iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam
ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam
ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ
- 12
एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः
सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः
evaṃ niścitya bhagavānviśvāmitro mahāmuniḥ
sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ
- 13
सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह
जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी
sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha
jajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī
- 14
तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती
tata enaṃ vepamānā vivarṇā prāñjalistadā
upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī
- 15
हतवीरा यथा नारी साभवद्दुःखिता भृशम्
ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्
hatavīrā yathā nārī sābhavadduḥkhitā bhṛśam
brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam
- 16
ताम् उवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रम् आनय
यावद् एनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी
tām uvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya
yāvad enaṃ nihanmyadya tacchrutvā vyathitā nadī
- 17
साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा
विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता
sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā
vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā
- 18
तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम्
विश्वामित्रो ऽब्रवीत्क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रम् आनय
tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalim
viśvāmitro 'bravītkruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya
- 19
ततो भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयामास भारत
उभयोः शापयोर्भीता कथम् एतद्भविष्यति
tato bhītā saricchreṣṭhā cintayāmāsa bhārata
ubhayoḥ śāpayorbhītā katham etadbhaviṣyati
- 20
साभिगम्य वसिष्ठं तु इमम् अर्थम् अचोदयत्
यद् उक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता
sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imam artham acodayat
yad uktā saritāṃ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā
- 21
उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनः पुनः
चिन्तयित्वा महाशापम् ऋषिवित्रासिता भृशम्
ubhayoḥ śāpayorbhītā vepamānā punaḥ punaḥ
cintayitvā mahāśāpam ṛṣivitrāsitā bhṛśam
- 22
तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम्
उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः
tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitām
uvāca rājandharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ
- 23
त्राह्यात्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी
विश्वामित्रः शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्
trāhyātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī
viśvāmitraḥ śapeddhi tvāṃ mā kṛthāstvaṃ vicāraṇām
- 24
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित्
चिन्तयामास कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत्
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā sarit
cintayāmāsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet
- 25
तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि
कृतवान्हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया
tasyāścintā samutpannā vasiṣṭho mayyatīva hi
kṛtavānhi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā
- 26
अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तम् ऋषिसत्तमम्
जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्
atha kūle svake rājañjapantam ṛṣisattamam
juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvatyabhyacintayat
- 27
इदम् अन्तरम् इत्येव ततः सा सरितां वरा
कूलापहारम् अकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित्
idam antaram ityeva tataḥ sā saritāṃ varā
kūlāpahāram akarotsvena vegena sā sarit
- 28
तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिर् औह्यत
उह्यमानश्च तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम्
tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇir auhyata
uhyamānaśca tuṣṭāva tadā rājansarasvatīm
- 29
पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वति
व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिर् उत्तमैः
pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvati
vyāptaṃ cedaṃ jagatsarvaṃ tavaivāmbhobhir uttamaiḥ
- 30
त्वम् एवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः
सर्वाश्चापस्त्वम् एवेति त्वत्तो वयम् अधीमहे
tvam evākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥ
sarvāścāpastvam eveti tvatto vayam adhīmahe

