73 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
किमर्थं राजशार्दूलो धर्मराजो युधिष्ठिरः
गान्धार्याः प्रेषयामास वासुदेवं परंतपम्
janamejaya uvāca
kimarthaṃ rājaśārdūlo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
gāndhāryāḥ preṣayāmāsa vāsudevaṃ paraṃtapam
- 2
यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान्प्रति
न च तं लब्धवान्कामं ततो युद्धम् अभूद् इदम्
yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravānprati
na ca taṃ labdhavānkāmaṃ tato yuddham abhūd idam
- 3
निहतेषु तु योधेषु हते दुर्योधने तथा
पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि
nihateṣu tu yodheṣu hate duryodhane tathā
pṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi
- 4
विद्रुते शिबिरे शून्ये प्राप्ते यशसि चोत्तमे
किं नु तत्कारणं ब्रह्मन्येन कृष्णो गतः पुनः
vidrute śibire śūnye prāpte yaśasi cottame
kiṃ nu tatkāraṇaṃ brahmanyena kṛṣṇo gataḥ punaḥ
- 5
न चैतत्कारणं ब्रह्मन्न् अल्पं वै प्रतिभाति मे
यत्रागमद् अमेयात्मा स्वयम् एव जनार्दनः
na caitatkāraṇaṃ brahmann alpaṃ vai pratibhāti me
yatrāgamad ameyātmā svayam eva janārdanaḥ
- 6
तत्त्वतो वै समाचक्ष्व सर्वम् अध्वर्युसत्तम
यच्चात्र कारणं ब्रह्मन्कार्यस्यास्य विनिश्चये
tattvato vai samācakṣva sarvam adhvaryusattama
yaccātra kāraṇaṃ brahmankāryasyāsya viniścaye
- 7
वैशंपायन उवाच
त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो यन्मां पृच्छसि पार्थिव
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद्भरतर्षभ
vaiśaṃpāyana uvāca
tvadyukto 'yam anupraśno yanmāṃ pṛcchasi pārthiva
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi yathāvadbharatarṣabha
- 8
हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
व्युत्क्रम्य समयं राजन्धार्तराष्ट्रं महाबलम्
hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge
vyutkramya samayaṃ rājandhārtarāṣṭraṃ mahābalam
- 9
अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत
युधिष्ठिरं महाराज महद्भयम् अथाविशत्
anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhārata
yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahadbhayam athāviśat
- 10
चिन्तयानो महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम्
घोरेण तपसा युक्तां त्रैलोक्यम् अपि सा दहेत्
cintayāno mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitām
ghoreṇa tapasā yuktāṃ trailokyam api sā dahet
- 11
तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्वं प्रशमनं भवेत्
tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavattadā
gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ pūrvaṃ praśamanaṃ bhavet
- 12
सा हि पुत्रवधं श्रुत्वा कृतम् अस्माभिर् ईदृशम्
मानसेनाग्निना क्रुद्धा भस्मसान्नः करिष्यति
sā hi putravadhaṃ śrutvā kṛtam asmābhir īdṛśam
mānasenāgninā kruddhā bhasmasānnaḥ kariṣyati
- 13
कथं दुःखम् इदं तीव्रं गान्धारी प्रसहिष्यति
श्रुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्मयोधिनम्
kathaṃ duḥkham idaṃ tīvraṃ gāndhārī prasahiṣyati
śrutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihmayodhinam
- 14
एवं विचिन्त्य बहुधा भयशोकसमन्वितः
वासुदेवम् इदं वाक्यं धर्मराजो ऽभ्यभाषत
evaṃ vicintya bahudhā bhayaśokasamanvitaḥ
vāsudevam idaṃ vākyaṃ dharmarājo 'bhyabhāṣata
- 15
तव प्रसादाद्गोविन्द राज्यं निहतकण्टकम्
अप्राप्यं मनसापीह प्राप्तम् अस्माभिर् अच्युत
tava prasādādgovinda rājyaṃ nihatakaṇṭakam
aprāpyaṃ manasāpīha prāptam asmābhir acyuta
- 16
प्रत्यक्षं मे महाबाहो संग्रामे रोमहर्षणे
विमर्दः सुमहान्प्राप्तस्त्वया यादवनन्दन
pratyakṣaṃ me mahābāho saṃgrāme romaharṣaṇe
vimardaḥ sumahānprāptastvayā yādavanandana
- 17
त्वया देवासुरे युद्धे वधार्थम् अमरद्विषाम्
यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश्च विबुधद्विषः
tvayā devāsure yuddhe vadhārtham amaradviṣām
yathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāśca vibudhadviṣaḥ
- 18
साह्यं तथा महाबाहो दत्तम् अस्माकम् अच्युत
सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद्धृता वयम्
sāhyaṃ tathā mahābāho dattam asmākam acyuta
sārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yaddhṛtā vayam
- 19
यदि न त्वं भवेन्नाथः फल्गुनस्य महारणे
कथं शक्यो रणे जेतुं भवेद् एष बलार्णवः
yadi na tvaṃ bhavennāthaḥ phalgunasya mahāraṇe
kathaṃ śakyo raṇe jetuṃ bhaved eṣa balārṇavaḥ
- 20
गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश्चापि ताडनम्
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तोमरैः सपरश्वधैः
gadāprahārā vipulāḥ parighaiścāpi tāḍanam
śaktibhirbhiṇḍipālaiśca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ
- 21
वाचश्च परुषाः प्राप्तास्त्वया ह्यस्मद्धितैषिणा
ताश्च ते सफलाः सर्वा हते दुर्योधने ऽच्युत
vācaśca paruṣāḥ prāptāstvayā hyasmaddhitaiṣiṇā
tāśca te saphalāḥ sarvā hate duryodhane 'cyuta
- 22
गान्धार्या हि महाबाहो क्रोधं बुध्यस्व माधव
सा हि नित्यं महाभागा तपसोग्रेण कर्शिता
gāndhāryā hi mahābāho krodhaṃ budhyasva mādhava
sā hi nityaṃ mahābhāgā tapasogreṇa karśitā
- 23
पुत्रपौत्रवधं श्रुत्वा ध्रुवं नः सम्प्रधक्ष्यति
तस्याः प्रसादनं वीर प्राप्तकालं मतं मम
putrapautravadhaṃ śrutvā dhruvaṃ naḥ sampradhakṣyati
tasyāḥ prasādanaṃ vīra prāptakālaṃ mataṃ mama
- 24
कश्च तां क्रोधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम्
वीक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्वाम् ऋते पुरुषोत्तम
kaśca tāṃ krodhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitām
vīkṣituṃ puruṣaḥ śaktastvām ṛte puruṣottama
- 25
तत्र मे गमनं प्राप्तं रोचते तव माधव
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः प्रशमार्थम् अरिंदम
tatra me gamanaṃ prāptaṃ rocate tava mādhava
gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārtham ariṃdama
- 26
त्वं हि कर्ता विकर्ता च लोकानां प्रभवाप्ययः
हेतुकारणसंयुक्तैर्वाक्यैः कालसमीरितैः
tvaṃ hi kartā vikartā ca lokānāṃ prabhavāpyayaḥ
hetukāraṇasaṃyuktairvākyaiḥ kālasamīritaiḥ
- 27
क्षिप्रम् एव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि
पितामहश्च भगवान्कृष्णस्तत्र भविष्यति
kṣipram eva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasi
pitāmahaśca bhagavānkṛṣṇastatra bhaviṣyati
- 28
सर्वथा ते महाबाहो गान्धार्याः क्रोधनाशनम्
कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा
sarvathā te mahābāho gāndhāryāḥ krodhanāśanam
kartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā
- 29
धर्मराजस्य वचनं श्रुत्वा यदुकुलोद्वहः
आमन्त्र्य दारुकं प्राह रथः सज्जो विधीयताम्
dharmarājasya vacanaṃ śrutvā yadukulodvahaḥ
āmantrya dārukaṃ prāha rathaḥ sajjo vidhīyatām
- 30
केशवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो ऽथ दारुकः
न्यवेदयद्रथं सज्जं केशवाय महात्मने
keśavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo 'tha dārukaḥ
nyavedayadrathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane

