24 shlokas
- 1
संजय उवाच
तं पातितं ततो दृष्ट्वा महाशालम् इवोद्गतम्
प्रहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस्तत्र पाण्डवाः
saṃjaya uvāca
taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāśālam ivodgatam
prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvustatra pāṇḍavāḥ
- 2
उन्मत्तम् इव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम्
ददृशुर्हृष्टरोमाणः सर्वे ते चापि सोमकाः
unmattam iva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam
dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ
- 3
ततो दुर्योधनं हत्वा भीमसेनः प्रतापवान्
पतितं कौरवेन्द्रं तम् उपगम्येदम् अब्रवीत्
tato duryodhanaṃ hatvā bhīmasenaḥ pratāpavān
patitaṃ kauravendraṃ tam upagamyedam abravīt
- 4
गौर्गौर् इति पुरा मन्द द्रौपदीम् एकवाससम्
यत्सभायां हसन्न् अस्मांस्तदा वदसि दुर्मते
तस्यावहासस्य फलम् अद्य त्वं समवाप्नुहि
gaurgaur iti purā manda draupadīm ekavāsasam
yatsabhāyāṃ hasann asmāṃstadā vadasi durmate
tasyāvahāsasya phalam adya tvaṃ samavāpnuhi
- 5
एवम् उक्त्वा स वामेन पदा मौलिम् उपास्पृशत्
शिरश्च राजसिंहस्य पादेन समलोडयत्
evam uktvā sa vāmena padā maulim upāspṛśat
śiraśca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat
- 6
तथैव क्रोधसंरक्तो भीमः परबलार्दनः
पुनर् एवाब्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप
tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ
punar evābravīdvākyaṃ yattacchṛṇu narādhipa
- 7
ये ऽस्मान्पुरो ऽपनृत्यन्त पुनर्गौर् इति गौर् इति
तान्वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौर् इति गौर् इति
ye 'smānpuro 'panṛtyanta punargaur iti gaur iti
tānvayaṃ pratinṛtyāmaḥ punargaur iti gaur iti
- 8
नास्माकं निकृतिर्वह्निर्नाक्षद्यूतं न वञ्चना
स्वबाहुबलम् आश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्
nāsmākaṃ nikṛtirvahnirnākṣadyūtaṃ na vañcanā
svabāhubalam āśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn
- 9
सो ऽवाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदरः प्राह शनैः प्रहस्य
युधिष्ठिरं केशवसृञ्जयांश्च धनंजयं माद्रवतीसुतौ च
so 'vāpya vairasya parasya pāraṃ vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya
yudhiṣṭhiraṃ keśavasṛñjayāṃśca dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca
- 10
रजस्वलां द्रौपदीम् आनयन्ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम्
तान्पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तराष्ट्रान्रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्याः
rajasvalāṃ draupadīm ānayanye ye cāpyakurvanta sadasyavastrām
tānpaśyadhvaṃ pāṇḍavairdhārtarāṣṭrānraṇe hatāṃstapasā yājñasenyāḥ
- 11
ये नः पुरा षण्ढतिलान् अवोचन्क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
ते नो हताः सगणाः सानुबन्धाः कामं स्वर्गं नरकं वा व्रजामः
ye naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocankrūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ
- 12
पुनश्च राज्ञः पतितस्य भूमौ स तां गदां स्कन्धगतां निरीक्ष्य
वामेन पादेन शिरः प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकेत्यवोचत्
punaśca rājñaḥ patitasya bhūmau sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ nirīkṣya
vāmena pādena śiraḥ pramṛdya duryodhanaṃ naikṛtiketyavocat
- 13
हृष्टेन राजन्कुरुपार्थिवस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम्
दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्दन्धर्मात्मानः सोमकानां प्रबर्हाः
hṛṣṭena rājankurupārthivasya kṣudrātmanā bhīmasenena pādam
dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandandharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ
- 14
तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम्
नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजो ऽब्रवीद् इदम्
tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram
nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo 'bravīd idam
- 15
मा शिरो ऽस्य पदा मर्दीर्मा धर्मस्ते ऽत्यगान्महान्
राजा ज्ञातिर्हतश्चायं नैतन्न्याय्यं तवानघ
mā śiro 'sya padā mardīrmā dharmaste 'tyagānmahān
rājā jñātirhataścāyaṃ naitannyāyyaṃ tavānagha
- 16
विध्वस्तो ऽयं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रजः
उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया
vidhvasto 'yaṃ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ
utsannapiṇḍo bhrātā ca naitannyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā
- 17
धार्मिको भीमसेनो ऽसावित्याहुस्त्वां पुरा जनाः
स कस्माद्भीमसेन त्वं राजानम् अधितिष्ठसि
dhārmiko bhīmaseno 'sāvityāhustvāṃ purā janāḥ
sa kasmādbhīmasena tvaṃ rājānam adhitiṣṭhasi
- 18
दृष्ट्वा दुर्योधनं राजा कुन्तीपुत्रस्तथागतम्
नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत्
dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā kuntīputrastathāgatam
netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt
- 19
नूनम् एतद्बलवता धात्रादिष्टं महात्मना
यद्वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्कुरुसत्तम
nūnam etadbalavatā dhātrādiṣṭaṃ mahātmanā
yadvayaṃ tvāṃ jighāṃsāmastvaṃ cāsmānkurusattama
- 20
आत्मनो ह्यपराधेन महद्व्यसनम् ईदृशम्
प्राप्तवान् असि यल्लोभान्मदाद्बाल्याच्च भारत
ātmano hyaparādhena mahadvyasanam īdṛśam
prāptavān asi yallobhānmadādbālyācca bhārata
- 21
घातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄन् अथ पितॄंस्तथा
पुत्रान्पौत्रांस्तथाचार्यांस्ततो ऽसि निधनं गतः
ghātayitvā vayasyāṃśca bhrātṝn atha pitṝṃstathā
putrānpautrāṃstathācāryāṃstato 'si nidhanaṃ gataḥ
- 22
तवापराधाद् अस्माभिर्भ्रातरस्ते महारथाः
निहता ज्ञातयश्चान्ये दिष्टं मन्ये दुरत्ययम्
tavāparādhād asmābhirbhrātaraste mahārathāḥ
nihatā jñātayaścānye diṣṭaṃ manye duratyayam
- 23
स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः
गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवाः शोककर्शिताः
snuṣāśca prasnuṣāścaiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ
garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ
- 24
एवम् उक्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिवः
विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
evam uktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ
vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

