33 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
उषित्वा तत्र रामस्तु सम्पूज्याश्रमवासिनः
तथा मङ्कणके प्रीतिं शुभां चक्रे हलायुधः
vaiśaṃpāyana uvāca
uṣitvā tatra rāmastu sampūjyāśramavāsinaḥ
tathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ
- 2
दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं ताम् उपोष्य च
पूजितो मुनिसंघैश्च प्रातर् उत्थाय लाङ्गली
dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tām upoṣya ca
pūjito munisaṃghaiśca prātar utthāya lāṅgalī
- 3
अनुज्ञाप्य मुनीन्सर्वान्स्पृष्ट्वा तोयं च भारत
प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबलः
anujñāpya munīnsarvānspṛṣṭvā toyaṃ ca bhārata
prayayau tvarito rāmastīrthahetormahābalaḥ
- 4
तत औशनसं तीर्थम् आजगाम हलायुधः
कपालमोचनं नाम यत्र मुक्तो महामुनिः
tata auśanasaṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ
kapālamocanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ
- 5
महता शिरसा राजन्ग्रस्तजङ्घो महोदरः
राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा
mahatā śirasā rājangrastajaṅgho mahodaraḥ
rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā
- 6
तत्र पूर्वं तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना
यत्रास्य नीतिर् अखिला प्रादुर्भूता महात्मनः
तत्रस्थश्चिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम्
tatra pūrvaṃ tapastaptaṃ kāvyena sumahātmanā
yatrāsya nītir akhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ
tatrasthaścintayāmāsa daityadānavavigraham
- 7
तत्प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरम् उत्तमम्
विधिवद्धि ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम्
tatprāpya ca balo rājaṃstīrthapravaram uttamam
vidhivaddhi dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām
- 8
जनमेजय उवाच
कपालमोचनं ब्रह्मन्कथं यत्र महामुनिः
मुक्तः कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना
janamejaya uvāca
kapālamocanaṃ brahmankathaṃ yatra mahāmuniḥ
muktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā
- 9
वैशंपायन उवाच
पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना
वसता राजशार्दूल राक्षसास्तत्र हिंसिताः
vaiśaṃpāyana uvāca
purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā
vasatā rājaśārdūla rākṣasāstatra hiṃsitāḥ
- 10
जनस्थाने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः
क्षुरेण शितधारेण तत्पपात महावने
janasthāne śiraśchinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ
kṣureṇa śitadhāreṇa tatpapāta mahāvane
- 11
महोदरस्य तल्लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया
वने विचरतो राजन्न् अस्थि भित्त्वास्फुरत्तदा
mahodarasya tallagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā
vane vicarato rājann asthi bhittvāsphurattadā
- 12
स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह
अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च
sa tena lagnena tadā dvijātirna śaśāka ha
abhigantuṃ mahāprājñastīrthānyāyatanāni ca
- 13
स पूतिना विस्रवता वेदनार्तो महामुनिः
जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्याम् इति नः श्रुतम्
sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ
jagāma sarvatīrthāni pṛthivyām iti naḥ śrutam
- 14
स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश्च महातपाः
कथयामास तत्सर्वम् ऋषीणां भावितात्मनाम्
sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃśca mahātapāḥ
kathayāmāsa tatsarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
- 15
आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मोक्षम् अवाप्तवान्
स तु शुश्राव विप्रेन्द्रो मुनीनां वचनं महत्
āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣam avāptavān
sa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vacanaṃ mahat
- 16
सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातम् औशनसं तदा
सर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रम् अनुत्तमम्
sarasvatyāstīrthavaraṃ khyātam auśanasaṃ tadā
sarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetram anuttamam
- 17
स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थम् औशनसं द्विजः
तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा
तच्छिरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा
sa tu gatvā tatastatra tīrtham auśanasaṃ dvijaḥ
tata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatastadā
tacchiraścaraṇaṃ muktvā papātāntarjale tadā
- 18
ततः स विरुजो राजन्पूतात्मा वीतकल्मषः
आजगामाश्रमं प्रीतः कृतकृत्यो महोदरः
tataḥ sa virujo rājanpūtātmā vītakalmaṣaḥ
ājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ
- 19
सो ऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपाः
कथयामास तत्सर्वम् ऋषीणां भावितात्मनाम्
so 'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥ
kathayāmāsa tatsarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
- 20
ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद
कपालमोचनम् इति नाम चक्रुः समागताः
te śrutvā vacanaṃ tasya tatastīrthasya mānada
kapālamocanam iti nāma cakruḥ samāgatāḥ
- 21
तत्र दत्त्वा बहून्दायान्विप्रान्सम्पूज्य माधवः
जगाम वृष्णिप्रवरो रुषङ्गोराश्रमं तदा
tatra dattvā bahūndāyānviprānsampūjya mādhavaḥ
jagāma vṛṣṇipravaro ruṣaṅgorāśramaṃ tadā
- 22
यत्र तप्तं तपो घोरम् आर्ष्टिषेणेन भारत
ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनिः
yatra taptaṃ tapo ghoram ārṣṭiṣeṇena bhārata
brāhmaṇyaṃ labdhavāṃstatra viśvāmitro mahāmuniḥ
- 23
ततो हलधरः श्रीमान्ब्राह्मणैः परिवारितः
जगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस्तनुम् अत्यजत्
tato haladharaḥ śrīmānbrāhmaṇaiḥ parivāritaḥ
jagāma yatra rājendra ruṣaṅgustanum atyajat
- 24
रुषङ्गुर्ब्राह्मणो वृद्धस्तपोनित्यश्च भारत
देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु
ruṣaṅgurbrāhmaṇo vṛddhastaponityaśca bhārata
dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu
- 25
ततः सर्वान् उपादाय तनयान्वै महातपाः
रुषङ्गुर् अब्रवीत्तत्र नयध्वं मा पृथूदकम्
tataḥ sarvān upādāya tanayānvai mahātapāḥ
ruṣaṅgur abravīttatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakam
- 26
विज्ञायातीतवयसं रुषङ्गुं ते तपोधनाः
तं वै तीर्थम् उपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम्
vijñāyātītavayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapodhanāḥ
taṃ vai tīrtham upāninyuḥ sarasvatyāstapodhanam
- 27
स तैः पुत्रैस्तदा धीमान् आनीतो वै सरस्वतीम्
पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसंघैर्निषेविताम्
sa taiḥ putraistadā dhīmān ānīto vai sarasvatīm
puṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ viprasaṃghairniṣevitām
- 28
स तत्र विधिना राजन्न् आप्लुतः सुमहातपाः
ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्चैव प्राहेदम् ऋषिसत्तमः
सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान्पुत्रान् उपासतः
sa tatra vidhinā rājann āplutaḥ sumahātapāḥ
jñātvā tīrthaguṇāṃścaiva prāhedam ṛṣisattamaḥ
suprītaḥ puruṣavyāghra sarvānputrān upāsataḥ
- 29
सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेद् आत्मनस्तनुम्
पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत्
sarasvatyuttare tīre yastyajed ātmanastanum
pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet
- 30
तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधः
दत्त्वा चैव बहून्दायान्विप्राणां विप्रवत्सलः
tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhaḥ
dattvā caiva bahūndāyānviprāṇāṃ vipravatsalaḥ

