92 shlokas
- 1
संजय उवाच
ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाः
त्यक्त्वा जीवितम् आक्रन्दे पाण्डवान्पर्यवारयन्
saṃjaya uvāca
tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥ
tyaktvā jīvitam ākrande pāṇḍavānparyavārayan
- 2
तान् अर्जुनः प्रत्यगृह्णात्सहदेवजये धृतः
भीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः
tān arjunaḥ pratyagṛhṇātsahadevajaye dhṛtaḥ
bhīmasenaśca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ
- 3
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम्
संकल्पम् अकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः
śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ sahadevaṃ jighāṃsatām
saṃkalpam akaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
- 4
प्रगृहीतायुधान्बाहून्योधानाम् अभिधावताम्
भल्लैश्चिछेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयान् अपि
pragṛhītāyudhānbāhūnyodhānām abhidhāvatām
bhallaiścicheda bībhatsuḥ śirāṃsyapi hayān api
- 5
ते हताः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः
त्वरिता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना
te hatāḥ pratyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ
tvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā
- 6
ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसंक्षयम्
हतशेषान्समानीय क्रुद्धो रथशतान्विभो
tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṃkṣayam
hataśeṣānsamānīya kruddho rathaśatānvibho
- 7
कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च परंतप
उवाच सहितान्सर्वान्धार्तराष्ट्र इदं वचः
kuñjarāṃśca hayāṃścaiva pādātāṃśca paraṃtapa
uvāca sahitānsarvāndhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ
- 8
समासाद्य रणे सर्वान्पाण्डवान्ससुहृद्गणान्
पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत
samāsādya raṇe sarvānpāṇḍavānsasuhṛdgaṇān
pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata
- 9
तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः
प्रत्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात्
tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ
pratyudyayū raṇe pārthāṃstava putrasya śāsanāt
- 10
तान् अभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणे
शरैर् आशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन्
tān abhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣānmahāraṇe
śarair āśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran
- 11
तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः
अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत
प्रतिष्ठमानं तु भयान्नावतिष्ठत दंशितम्
tatsainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ
avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata
pratiṣṭhamānaṃ tu bhayānnāvatiṣṭhata daṃśitam
- 12
अश्वैर्विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते
न प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तथा
aśvairviparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte
na prājñāyanta samare diśaśca pradiśastathā
- 13
ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाः
अभ्यघ्नंस्तावकान्युद्धे मुहूर्ताद् इव भारत
ततो निःशेषम् अभवत्तत्सैन्यं तव भारत
tatastu pāṇḍavānīkānniḥsṛtya bahavo janāḥ
abhyaghnaṃstāvakānyuddhe muhūrtād iva bhārata
tato niḥśeṣam abhavattatsainyaṃ tava bhārata
- 14
अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारत
एकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः
akṣauhiṇyaḥ sametāstu tava putrasya bhārata
ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ
- 15
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु
एको दुर्योधनो राजन्न् अदृश्यत भृशं क्षतः
teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu
eko duryodhano rājann adṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ
- 16
ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम्
विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान्वीक्ष्य संयुगे
tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīm
vihīnaḥ sarvayodhaiśca pāṇḍavānvīkṣya saṃyuge
- 17
मुदितान्सर्वसिद्धार्थान्नर्दमानान्समन्ततः
बाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम्
muditānsarvasiddhārthānnardamānānsamantataḥ
bāṇaśabdaravāṃścaiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām
- 18
दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः
अपयाने मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः
duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ
apayāne manaścakre vihīnabalavāhanaḥ
- 19
धृतराष्ट्र उवाच
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते
पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषम् अभूत्तदा
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca
nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte
pāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣam abhūttadā
etanme pṛcchato brūhi kuśalo hyasi saṃjaya
- 20
यच्च दुर्योधनो मन्दः कृतवांस्तनयो मम
बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः
yacca duryodhano mandaḥ kṛtavāṃstanayo mama
balakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ
- 21
संजय उवाच
रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः
saṃjaya uvāca
rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca
pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ
- 22
एतच्छेषम् अभूद्राजन्पाण्डवानां महद्बलम्
परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः
etaccheṣam abhūdrājanpāṇḍavānāṃ mahadbalam
parigṛhya hi yadyuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ
- 23
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः
नापश्यत्समरे कंचित्सहायं रथिनां वरः
ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ
nāpaśyatsamare kaṃcitsahāyaṃ rathināṃ varaḥ
- 24
नर्दमानान्परांश्चैव स्वबलस्य च संक्षयम्
हतं स्वहयम् उत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्
nardamānānparāṃścaiva svabalasya ca saṃkṣayam
hataṃ svahayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt
- 25
एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव
गदाम् आदाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम्
ekādaśacamūbhartā putro duryodhanastava
gadām ādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam
- 26
नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्याम् एव नराधिपः
सस्मार वचनं क्षत्तुर्धर्मशीलस्य धीमतः
nātidūraṃ tato gatvā padbhyām eva narādhipaḥ
sasmāra vacanaṃ kṣatturdharmaśīlasya dhīmataḥ
- 27
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा
महद्वैशसम् अस्माकं क्षत्रियाणां च संयुगे
idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurā
mahadvaiśasam asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge
- 28
एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपः
दुःखसंतप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम्
evaṃ vicintayānastu pravivikṣurhradaṃ nṛpaḥ
duḥkhasaṃtaptahṛdayo dṛṣṭvā rājanbalakṣayam
- 29
पाण्डवाश्च महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति
pāṇḍavāśca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ
abhyadhāvanta saṃkruddhāstava rājanbalaṃ prati
- 30
शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानाम् अभिगर्जताम्
संकल्पम् अकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः
śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānām abhigarjatām
saṃkalpam akaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ

