59 shlokas
- 1
संजय उवाच
समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययोः
अथाब्रवीद् अर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम्
saṃjaya uvāca
samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā saṃgrāmaṃ kurumukhyayoḥ
athābravīd arjunastu vāsudevaṃ yaśasvinam
- 2
अनयोर्वीरयोर्युद्धे को ज्यायान्भवतो मतः
कस्य वा को गुणो भूयान् एतद्वद जनार्दन
anayorvīrayoryuddhe ko jyāyānbhavato mataḥ
kasya vā ko guṇo bhūyān etadvada janārdana
- 3
वासुदेव उवाच
उपदेशो ऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः
कृतयत्नतरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात्
vāsudeva uvāca
upadeśo 'nayostulyo bhīmastu balavattaraḥ
kṛtayatnatarastveṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt
- 4
भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति
अन्यायेन तु युध्यन्वै हन्याद् एष सुयोधनम्
bhīmasenastu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati
anyāyena tu yudhyanvai hanyād eṣa suyodhanam
- 5
मायया निर्जिता देवैर् असुरा इति नः श्रुतम्
विरोचनश्च शक्रेण मायया निर्जितः सखे
मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य बलसूदनः
māyayā nirjitā devair asurā iti naḥ śrutam
virocanaśca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe
māyayā cākṣipattejo vṛtrasya balasūdanaḥ
- 6
प्रतिज्ञातं तु भीमेन द्यूतकाले धनंजय
ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम्
pratijñātaṃ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṃjaya
ūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyodhanam
- 7
सो ऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयित्वारिकर्शनः
मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु
so 'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvārikarśanaḥ
māyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu
- 8
यद्येष बलम् आस्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति
विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः
yadyeṣa balam āsthāya nyāyena prahariṣyati
viṣamasthastato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ
- 9
पुनर् एव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबोध मे
धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्
punar eva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibodha me
dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam
- 10
कृत्वा हि सुमहत्कर्म हत्वा भीष्ममुखान्कुरून्
जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं वैरं च प्रतियातितम्
तद् एवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः
kṛtvā hi sumahatkarma hatvā bhīṣmamukhānkurūn
jayaḥ prāpto yaśaścāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam
tad evaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ
- 11
अबुद्धिर् एषा महती धर्मराजस्य पाण्डव
यद् एकविजये युद्धं पणितं कृतम् ईदृशम्
सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा
abuddhir eṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava
yad ekavijaye yuddhaṃ paṇitaṃ kṛtam īdṛśam
suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatastathā
- 12
अपि चोशनसा गीतः श्रूयते ऽयं पुरातनः
श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु
api cośanasā gītaḥ śrūyate 'yaṃ purātanaḥ
ślokastattvārthasahitastanme nigadataḥ śṛṇu
- 13
पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम्
भेतव्यम् अरिशेषाणाम् एकायनगता हि ते
punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām
bhetavyam ariśeṣāṇām ekāyanagatā hi te
- 14
सुयोधनम् इमं भग्नं हतसैन्यं ह्रदं गतम्
पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने
suyodhanam imaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hradaṃ gatam
parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane
- 15
को न्वेष संयुगे प्राज्ञः पुनर्द्वंद्वे समाह्वयेत्
अपि वो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः
ko nveṣa saṃyuge prājñaḥ punardvaṃdve samāhvayet
api vo nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ
- 16
यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः
चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक्च भीमसेनजिघांसया
yastrayodaśavarṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ
caratyūrdhvaṃ ca tiryakca bhīmasenajighāṃsayā
- 17
एवं चेन्न महाबाहुर् अन्यायेन हनिष्यति
एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति
evaṃ cenna mahābāhur anyāyena haniṣyati
eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati
- 18
धनंजयस्तु श्रुत्वैतत्केशवस्य महात्मनः
प्रेक्षतो भीमसेनस्य हस्तेनोरुम् अताडयत्
dhanaṃjayastu śrutvaitatkeśavasya mahātmanaḥ
prekṣato bhīmasenasya hastenorum atāḍayat
- 19
गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्रणे
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च
gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacaradraṇe
maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca
- 20
दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकम् अथापि च
व्यचरत्पाण्डवो राजन्न् अरिं संमोहयन्न् इव
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrakam athāpi ca
vyacaratpāṇḍavo rājann ariṃ saṃmohayann iva
- 21
तथैव तव पुत्रो ऽपि गदामार्गविशारदः
व्यचरल्लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया
tathaiva tava putro 'pi gadāmārgaviśāradaḥ
vyacarallaghu citraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā
- 22
आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते
वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ
ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite
vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāvivāntakau
- 23
अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ
युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ
anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau
yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau
- 24
मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयोः
गदासंपातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः
maṇḍalāni vicitrāṇi caratornṛpabhīmayoḥ
gadāsaṃpātajāstatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ
- 25
समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मृधे
क्षुब्धयोर्वायुना राजन्द्वयोर् इव समुद्रयोः
samaṃ praharatostatra śūrayorbalinormṛdhe
kṣubdhayorvāyunā rājandvayor iva samudrayoḥ
- 26
तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोर् इव
गदानिर्घातसंह्रादः प्रहाराणाम् अजायत
tayoḥ praharatostulyaṃ mattakuñjarayor iva
gadānirghātasaṃhrādaḥ prahārāṇām ajāyata
- 27
तस्मिंस्तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम्
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ
tasmiṃstadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśam
ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvariṃdamau
- 28
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर् एव परंतपौ
अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे
tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau
abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade
- 29
तयोः समभवद्युद्धं घोररूपम् असंवृतम्
गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam
gadānipātai rājendra takṣatorvai parasparam
- 30
व्यायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव
vyāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau
anyonyaṃ jaghnaturvīrau paṅkasthau mahiṣāviva

