81 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
पूर्वम् एव यदा रामस्तस्मिन्युद्ध उपस्थिते
आमन्त्र्य केशवं यातो वृष्णिभिः सहितः प्रभुः
janamejaya uvāca
pūrvam eva yadā rāmastasminyuddha upasthite
āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ
- 2
साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव
न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम्
sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava
na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam
- 3
एवम् उक्त्वा तदा रामो यातः शत्रुनिबर्हणः
तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मञ्शंसितुम् अर्हसि
evam uktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ
tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañśaṃsitum arhasi
- 4
आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः
कथं च दृष्टवान्युद्धं कुशलो ह्यसि सत्तम
ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ
kathaṃ ca dṛṣṭavānyuddhaṃ kuśalo hyasi sattama
- 5
वैशंपायन उवाच
उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः
शमं प्रति महाबाहो हितार्थं सर्वदेहिनाम्
vaiśaṃpāyana uvāca
upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ
śamaṃ prati mahābāho hitārthaṃ sarvadehinām
- 6
स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च
उक्तवान्वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः
न च तत्कृतवान्राजा यथाख्यातं हि ते पुरा
sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca
uktavānvacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ
na ca tatkṛtavānrājā yathākhyātaṃ hi te purā
- 7
अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः
आगच्छत महाबाहुर् उपप्लव्यं जनाधिप
anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ
āgacchata mahābāhur upaplavyaṃ janādhipa
- 8
ततः प्रत्यागतः कृष्णो धार्तराष्ट्रविसर्जितः
अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवान् इदम् अब्रवीत्
tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ
akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavān idam abravīt
- 9
न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कालचोदिताः
निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया
na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālacoditāḥ
nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā
- 10
ततो विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः
प्रोवाच भ्रातरं कृष्णं रौहिणेयो महामनाः
tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ
provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ
- 11
तेषाम् अपि महाबाहो साहाय्यं मधुसूदन
क्रियताम् इति तत्कृष्णो नास्य चक्रे वचस्तदा
teṣām api mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana
kriyatām iti tatkṛṣṇo nāsya cakre vacastadā
- 12
ततो मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः
तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः
मैत्रे नक्षत्रयोगे स्म सहितः सर्वयादवैः
tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ
tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ
maitre nakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ
- 13
आश्रयामास भोजस्तु दुर्योधनम् अरिंदमः
युयुधानेन सहितो वासुदेवस्तु पाण्डवान्
āśrayāmāsa bhojastu duryodhanam ariṃdamaḥ
yuyudhānena sahito vāsudevastu pāṇḍavān
- 14
रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः
पाण्डवेयान्पुरस्कृत्य ययावभिमुखः कुरून्
rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ
pāṇḍaveyānpuraskṛtya yayāvabhimukhaḥ kurūn
- 15
गच्छन्न् एव पथिस्थस्तु रामः प्रेष्यान् उवाच ह
संभारांस्तीर्थयात्रायां सर्वोपकरणानि च
आनयध्वं द्वारकाया अग्नीन्वै याजकांस्तथा
gacchann eva pathisthastu rāmaḥ preṣyān uvāca ha
saṃbhārāṃstīrthayātrāyāṃ sarvopakaraṇāni ca
ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīnvai yājakāṃstathā
- 16
सुवर्णं रजतं चैव धेनूर्वासांसि वाजिनः
कुञ्जरांश्च रथांश्चैव खरोष्ट्रं वाहनानि च
क्षिप्रम् आनीयतां सर्वं तीर्थहेतोः परिच्छदम्
suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenūrvāsāṃsi vājinaḥ
kuñjarāṃśca rathāṃścaiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca
kṣipram ānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam
- 17
प्रतिस्रोतः सरस्वत्या गच्छध्वं शीघ्रगामिनः
ऋत्विजश्चानयध्वं वै शतशश्च द्विजर्षभान्
pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṃ śīghragāminaḥ
ṛtvijaścānayadhvaṃ vai śataśaśca dvijarṣabhān
- 18
एवं संदिश्य तु प्रेष्यान्बलदेवो महाबलः
तीर्थयात्रां ययौ राजन्कुरूणां वैशसे तदा
सरस्वतीं प्रतिस्रोतः समुद्राद् अभिजग्मिवान्
evaṃ saṃdiśya tu preṣyānbaladevo mahābalaḥ
tīrthayātrāṃ yayau rājankurūṇāṃ vaiśase tadā
sarasvatīṃ pratisrotaḥ samudrād abhijagmivān
- 19
ऋत्विग्भिश्च सुहृद्भिश्च तथान्यैर्द्विजसत्तमैः
रथैर्गजैस्तथाश्वैश्च प्रेष्यैश्च भरतर्षभ
गोखरोष्ट्रप्रयुक्तैश्च यानैश्च बहुभिर्वृतः
ṛtvigbhiśca suhṛdbhiśca tathānyairdvijasattamaiḥ
rathairgajaistathāśvaiśca preṣyaiśca bharatarṣabha
gokharoṣṭraprayuktaiśca yānaiśca bahubhirvṛtaḥ
- 20
श्रान्तानां क्लान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम्
तानि यानानि देशेषु प्रतीक्ष्यन्ते स्म भारत
बुभुक्षितानाम् अर्थाय क्ᄆप्तम् अन्नं समन्ततः
śrāntānāṃ klāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām
tāni yānāni deśeṣu pratīkṣyante sma bhārata
bubhukṣitānām arthāya kᄆptam annaṃ samantataḥ
- 21
यो यो यत्र द्विजो भोक्तुं कामं कामयते तदा
तस्य तस्य तु तत्रैवम् उपजह्रुस्तदा नृप
yo yo yatra dvijo bhoktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā
tasya tasya tu tatraivam upajahrustadā nṛpa
- 22
तत्र स्थिता नरा राजन्रौहिणेयस्य शासनात्
भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस्तत्र समन्ततः
tatra sthitā narā rājanrauhiṇeyasya śāsanāt
bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃstatra samantataḥ
- 23
वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च
पूजार्थं तत्र क्ᄆप्तानि विप्राणां सुखम् इच्छताम्
vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca
pūjārthaṃ tatra kᄆptāni viprāṇāṃ sukham icchatām
- 24
यत्र यः स्वपते विप्रः क्षत्रियो वापि भारत
तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं क्ᄆप्तम् अदृश्यत
yatra yaḥ svapate vipraḥ kṣatriyo vāpi bhārata
tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kᄆptam adṛśyata
- 25
यथासुखं जनः सर्वस्तिष्ठते याति वा तदा
यातुकामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च
yathāsukhaṃ janaḥ sarvastiṣṭhate yāti vā tadā
yātukāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca
- 26
बुभुक्षितस्य चान्नानि स्वादूनि भरतर्षभ
उपजह्रुर्नरास्तत्र वस्त्राण्याभरणानि च
bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha
upajahrurnarāstatra vastrāṇyābharaṇāni ca
- 27
स पन्थाः प्रबभौ राजन्सर्वस्यैव सुखावहः
स्वर्गोपमस्तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम्
sa panthāḥ prababhau rājansarvasyaiva sukhāvahaḥ
svargopamastadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām
- 28
नित्यप्रमुदितोपेतः स्वादुभक्षः शुभान्वितः
विपण्यापणपण्यानां नानाजनशतैर्वृतः
नानाद्रुमलतोपेतो नानारत्नविभूषितः
nityapramuditopetaḥ svādubhakṣaḥ śubhānvitaḥ
vipaṇyāpaṇapaṇyānāṃ nānājanaśatairvṛtaḥ
nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ
- 29
ततो महात्मा नियमे स्थितात्मा पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन्
ददौ द्विजेभ्यः क्रतुदक्षिणाश्च यदुप्रवीरो हलभृत्प्रतीतः
tato mahātmā niyame sthitātmā puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan
dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāśca yadupravīro halabhṛtpratītaḥ
- 30
दोग्ध्रीश्च धेनूश्च सहस्रशो वै सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः
हयांश्च नानाविधदेशजातान्यानानि दासीश्च तथा द्विजेभ्यः
dogdhrīśca dhenūśca sahasraśo vai suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ
hayāṃśca nānāvidhadeśajātānyānāni dāsīśca tathā dvijebhyaḥ

