43 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः
शौटीरमानी पुत्रो मे कान्यभाषत संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca
adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ
śauṭīramānī putro me kānyabhāṣata saṃjaya
- 2
अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश्च पाण्डुषु
व्यसनं परमं प्राप्तः किम् आह परमाहवे
atyarthaṃ kopano rājā jātavairaśca pāṇḍuṣu
vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kim āha paramāhave
- 3
संजय उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप
राज्ञा यद् उक्तं भग्नेन तस्मिन्व्यसन आगते
saṃjaya uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa
rājñā yad uktaṃ bhagnena tasminvyasana āgate
- 4
भग्नसक्थो नृपो राजन्पांसुना सो ऽवगुण्ठितः
यमयन्मूर्धजांस्तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश
bhagnasaktho nṛpo rājanpāṃsunā so 'vaguṇṭhitaḥ
yamayanmūrdhajāṃstatra vīkṣya caiva diśo daśa
- 5
केशान्नियम्य यत्नेन निःश्वसन्न् उरगो यथा
संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्याम् अभिवीक्ष्य माम्
keśānniyamya yatnena niḥśvasann urago yathā
saṃrambhāśruparītābhyāṃ netrābhyām abhivīkṣya mām
- 6
बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर्मत्त इव द्विपः
प्रकीर्णान्मूर्धजान्धुन्वन्दन्तैर्दन्तान् उपस्पृशन्
गर्हयन्पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदम् अथाब्रवीत्
bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhurmatta iva dvipaḥ
prakīrṇānmūrdhajāndhunvandantairdantān upaspṛśan
garhayanpāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedam athābravīt
- 7
भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे
गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे
bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare
gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare
- 8
अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि
इमाम् अवस्थां प्राप्तो ऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः
aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi
imām avasthāṃ prāpto 'smi kālo hi duratikramaḥ
- 9
एकादशचमूभर्ता सो ऽहम् एतां दशां गतः
कालं प्राप्य महाबाहो न कश्चिद् अतिवर्तते
ekādaśacamūbhartā so 'ham etāṃ daśāṃ gataḥ
kālaṃ prāpya mahābāho na kaścid ativartate
- 10
आख्यातव्यं मदीयानां ये ऽस्मिञ्जीवन्ति संगरे
यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः
ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye 'smiñjīvanti saṃgare
yathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ
- 11
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति
bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ
bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati
- 12
इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम्
येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः
idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam
yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ
- 13
का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्
को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुम् अर्हति
kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhikṛtaṃ jayam
ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantum arhati
- 14
अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः
यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः
adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ
yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ
- 15
किं नु चित्रम् अतस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम
क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः
kiṃ nu citram atastvadya bhagnasakthasya yanmama
kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ
- 16
प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु
एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजितः
pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu
evaṃ kuryānnaro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ
- 17
अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे
तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान्मम
abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me
tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanānmama
- 18
इष्टं भृत्या भृताः सम्यग्भूः प्रशास्ता ससागरा
मूर्ध्नि स्थितम् अमित्राणां जीवताम् एव संजय
iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyagbhūḥ praśāstā sasāgarā
mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ jīvatām eva saṃjaya
- 19
दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्
अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया
dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam
amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā
- 20
यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश्च दासवत्
प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया
yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāśca dāsavat
priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā
- 21
मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः सम्पूजितो जनः
त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया
mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ sampūjito janaḥ
tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā
- 22
आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः
आजानेयैस्तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया
ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ
ājāneyaistathā yātaṃ ko nu svantataro mayā
- 23
अधीतं विधिवद्दत्तं प्राप्तम् आयुर्निरामयम्
स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया
adhītaṃ vidhivaddattaṃ prāptam āyurnirāmayam
svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā
- 24
दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान्प्रेष्यवद् आश्रितः
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर्मृते त्वन्यं गता विभो
diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parānpreṣyavad āśritaḥ
diṣṭyā me vipulā lakṣmīrmṛte tvanyaṃ gatā vibho
- 25
यद् इष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्मम् अनुतिष्ठताम्
निधनं तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया
yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anutiṣṭhatām
nidhanaṃ tanmayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā
- 26
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्प्राकृतवज्जितः
दिष्ट्या न विमतिं कांचिद्भजित्वा तु पराजितः
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairātprākṛtavajjitaḥ
diṣṭyā na vimatiṃ kāṃcidbhajitvā tu parājitaḥ
- 27
सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्विषेण वा
एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः
suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyādviṣeṇa vā
evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ
- 28
अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः
कृपः शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम
aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
kṛpaḥ śāradvataścaiva vaktavyā vacanānmama
- 29
अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानाम् अनेकशः
विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुम् अर्हथ
adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānām anekaśaḥ
viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantum arhatha
- 30
वातिकांश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः
अधर्माद्भीमसेनेन निहतो ऽहं यथा रणे
vātikāṃścābravīdrājā putraste satyavikramaḥ
adharmādbhīmasenena nihato 'haṃ yathā raṇe

