44 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः
किम् अब्रवीत्तदा सूत बलदेवो महाबलः
dhṛtarāṣṭra uvāca
adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ
kim abravīttadā sūta baladevo mahābalaḥ
- 2
गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः
कृतवान्रौहिणेयो यत्तन्ममाचक्ष्व संजय
gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ
kṛtavānrauhiṇeyo yattanmamācakṣva saṃjaya
- 3
संजय उवाच
शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम्
रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद्बली
saṃjaya uvāca
śirasyabhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam
rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaścukrodha balavadbalī
- 4
ततो मध्ये नरेन्द्राणाम् ऊर्ध्वबाहुर्हलायुधः
कुर्वन्न् आर्तस्वरं घोरं धिग्धिग्भीमेत्युवाच ह
tato madhye narendrāṇām ūrdhvabāhurhalāyudhaḥ
kurvann ārtasvaraṃ ghoraṃ dhigdhigbhīmetyuvāca ha
- 5
अहो धिग्यद् अधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमे
नैतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यद्वृकोदरः
aho dhigyad adho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikrame
naitaddṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavānyadvṛkodaraḥ
- 6
अधो नाभ्या न हन्तव्यम् इति शास्त्रस्य निश्चयः
अयं त्वशास्त्रविन्मूढः स्वच्छन्दात्सम्प्रवर्तते
adho nābhyā na hantavyam iti śāstrasya niścayaḥ
ayaṃ tvaśāstravinmūḍhaḥ svacchandātsampravartate
- 7
तस्य तत्तद्ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान्
ततो लाङ्गलम् उद्यम्य भीमम् अभ्यद्रवद्बली
tasya tattadbruvāṇasya roṣaḥ samabhavanmahān
tato lāṅgalam udyamya bhīmam abhyadravadbalī
- 8
तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपम् आसीन्महात्मनः
बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः
tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpam āsīnmahātmanaḥ
bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ
- 9
तम् उत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतः
बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद्बलवद्बली
tam utpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥ
bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnādbalavadbalī
- 10
सितासितौ यदुवरौ शुशुभाते ऽधिकं ततः
नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये
sitāsitau yaduvarau śuśubhāte 'dhikaṃ tataḥ
nabhogatau yathā rājaṃścandrasūryau dinakṣaye
- 11
उवाच चैनं संरब्धं शमयन्न् इव केशवः
आत्मवृद्धिर्मित्रवृद्धिर्मित्रमित्रोदयस्तथा
विपरीतं द्विषत्स्वेतत्षड्विधा वृद्धिर् आत्मनः
uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayann iva keśavaḥ
ātmavṛddhirmitravṛddhirmitramitrodayastathā
viparītaṃ dviṣatsvetatṣaḍvidhā vṛddhir ātmanaḥ
- 12
आत्मन्यपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत्
तदा विद्यान्मनोज्यानिम् आशु शान्तिकरो भवेत्
ātmanyapi ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavet
tadā vidyānmanojyānim āśu śāntikaro bhavet
- 13
अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः
स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकृता भृशम्
asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ
svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrāste parairnikṛtā bhṛśam
- 14
प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ ह
सुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्यूरू महाहवे
इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले
pratijñāpāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha
suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmyūrū mahāhave
iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale
- 15
मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वम् एव महर्षिणा
ऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतप
अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस्त्वं प्रलम्बहन्
maitreyeṇābhiśaptaśca pūrvam eva maharṣiṇā
ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapa
ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhastvaṃ pralambahan
- 16
यौनैर्हार्दैश्च संबन्धैः सम्बद्धाः स्मेह पाण्डवैः
तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर्नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ
yaunairhārdaiśca saṃbandhaiḥ sambaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥ
teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhirno mā krudhaḥ puruṣarṣabha
- 17
राम उवाच
धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छति
अर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिनः
rāma uvāca
dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchati
arthaścātyarthalubdhasya kāmaścātiprasaṅginaḥ
- 18
धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन्
धर्मार्थकामान्यो ऽभ्येति सो ऽत्यन्तं सुखम् अश्नुते
dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpyapīḍayan
dharmārthakāmānyo 'bhyeti so 'tyantaṃ sukham aśnute
- 19
तद् इदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात्
भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम्
tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt
bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām
- 20
वासुदेव उवाच
अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः
भवान्प्रख्यायते लोके तस्मात्संशाम्य मा क्रुधः
vāsudeva uvāca
aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ
bhavānprakhyāyate loke tasmātsaṃśāmya mā krudhaḥ
- 21
प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च
आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः
prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca
ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāśca pāṇḍavaḥ
- 22
संजय उवाच
धर्मच्छलम् अपि श्रुत्वा केशवात्स विशां पते
नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि
saṃjaya uvāca
dharmacchalam api śrutvā keśavātsa viśāṃ pate
naiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi
- 23
हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम्
जिह्मयोधीति लोके ऽस्मिन्ख्यातिं यास्यति पाण्डवः
hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam
jihmayodhīti loke 'sminkhyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ
- 24
दुर्योधनो ऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम्
ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः
duryodhano 'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm
ṛjuyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ
- 25
युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च
हुत्वात्मानम् अमित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः
yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca
hutvātmānam amitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ
- 26
इत्युक्त्वा रथम् आस्थाय रौहिणेयः प्रतापवान्
श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति
ityuktvā ratham āsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān
śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati
- 27
पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशां पते
रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसो ऽभवन्
pāñcālāśca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāśca viśāṃ pate
rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso 'bhavan
- 28
ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरम् अधोमुखम्
शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवो ऽब्रवीद् इदम्
tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparam adhomukham
śokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo 'bravīd idam
- 29
धर्मराज किमर्थं त्वम् अधर्मम् अनुमन्यसे
हतबन्धोर्यद् एतस्य पतितस्य विचेतसः
dharmarāja kimarthaṃ tvam adharmam anumanyase
hatabandhoryad etasya patitasya vicetasaḥ
- 30
दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा
उपप्रेक्षसि कस्मात्त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप
duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā
upaprekṣasi kasmāttvaṃ dharmajñaḥ sannarādhipa

