53 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तस्मान्नदीगतं चापि उदपानं यशस्विनः
त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः
vaiśaṃpāyana uvāca
tasmānnadīgataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥ
tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ
- 2
तत्र दत्त्वा बहु द्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान्
उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः
tatra dattvā bahu dravyaṃ pūjayitvā tathā dvijān
upaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ
- 3
तत्र धर्मपरो ह्यासीत्त्रितः स सुमहातपाः
कूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना
tatra dharmaparo hyāsīttritaḥ sa sumahātapāḥ
kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā
- 4
तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान्
ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः
tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmaturgṛhān
tatastau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ
- 5
जनमेजय उवाच
उदपानं कथं ब्रह्मन्कथं च सुमहातपाः
पतितः किं च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तमः
janamejaya uvāca
udapānaṃ kathaṃ brahmankathaṃ ca sumahātapāḥ
patitaḥ kiṃ ca saṃtyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattamaḥ
- 6
कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान्
एतद् आचक्ष्व मे ब्रह्मन्यदि श्राव्यं हि मन्यसे
kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmaturgṛhān
etad ācakṣva me brahmanyadi śrāvyaṃ hi manyase
- 7
वैशंपायन उवाच
आसन्पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयः
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसंनिभाः
vaiśaṃpāyana uvāca
āsanpūrvayuge rājanmunayo bhrātarastrayaḥ
ekataśca dvitaścaiva tritaścādityasaṃnibhāḥ
- 8
सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव च
ब्रह्मलोकजितः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः
sarve prajāpatisamāḥ prajāvantastathaiva ca
brahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ
- 9
तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च
अभवद्गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा
teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena ca
abhavadgautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā
- 10
स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिम् अवाप्य च
जगाम भगवान्स्थानम् अनुरूपम् इवात्मनः
sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītim avāpya ca
jagāma bhagavānsthānam anurūpam ivātmanaḥ
- 11
राजानस्तस्य ये पूर्वे याज्या ह्यासन्महात्मनः
ते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रान् अपूजयन्
rājānastasya ye pūrve yājyā hyāsanmahātmanaḥ
te sarve svargate tasmiṃstasya putrān apūjayan
- 12
तेषां तु कर्मणा राजंस्तथैवाध्ययनेन च
त्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा
teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃstathaivādhyayanena ca
tritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā
- 13
तं स्म सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः
अपूजयन्महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु
taṃ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ
apūjayanmahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu
- 14
कदाचिद्धि ततो राजन्भ्रातरावेकतद्वितौ
यज्ञार्थं चक्रतुश्चित्तं धनार्थं च विशेषतः
kadāciddhi tato rājanbhrātarāvekatadvitau
yajñārthaṃ cakratuścittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ
- 15
तयोश्चिन्ता समभवत्त्रितं गृह्य परंतप
याज्यान्सर्वान् उपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः
tayościntā samabhavattritaṃ gṛhya paraṃtapa
yājyānsarvān upādāya pratigṛhya paśūṃstataḥ
- 16
सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम्
चक्रुश्चैव महाराज भ्रातरस्त्रय एव ह
somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalam
cakruścaiva mahārāja bhrātarastraya eva ha
- 17
तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान्सर्वान्पशून्प्रति
याजयित्वा ततो याज्यांल्लब्ध्वा च सुबहून्पशून्
tathā tu te parikramya yājyānsarvānpaśūnprati
yājayitvā tato yājyāṃllabdhvā ca subahūnpaśūn
- 18
याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः
प्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः
yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥ
prācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmuste maharṣayaḥ
- 19
त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद्याति हृष्टवत्
एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन्पशून्
tritasteṣāṃ mahārāja purastādyāti hṛṣṭavat
ekataśca dvitaścaiva pṛṣṭhataḥ kālayanpaśūn
- 20
तयोश्चिन्ता समभवद्दृष्ट्वा पशुगणं महत्
कथं न स्युर् इमा गाव आवाभ्यां वै विना त्रितम्
tayościntā samabhavaddṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahat
kathaṃ na syur imā gāva āvābhyāṃ vai vinā tritam
- 21
तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च ह
यद् ऊचतुर्मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर
tāvanyonyaṃ samābhāṣya ekataśca dvitaśca ha
yad ūcaturmithaḥ pāpau tannibodha janeśvara
- 22
त्रितो यज्ञेषु कुशलस्त्रितो वेदेषु निष्ठितः
अन्यास्त्रितो बहुतरा गावः समुपलप्स्यते
trito yajñeṣu kuśalastrito vedeṣu niṣṭhitaḥ
anyāstrito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate
- 23
तद् आवां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहे
त्रितो ऽपि गच्छतां कामम् आवाभ्यां वै विनाकृतः
tad āvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe
trito 'pi gacchatāṃ kāmam āvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ
- 24
तेषाम् आगच्छतां रात्रौ पथिस्थाने वृको ऽभवत्
तथा कूपो ऽविदूरे ऽभूत्सरस्वत्यास्तटे महान्
teṣām āgacchatāṃ rātrau pathisthāne vṛko 'bhavat
tathā kūpo 'vidūre 'bhūtsarasvatyāstaṭe mahān
- 25
अथ त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तम् अग्रतः
तद्भयाद् अपसर्पन्वै तस्मिन्कूपे पपात ह
अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयंकरे
atha trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantam agrataḥ
tadbhayād apasarpanvai tasminkūpe papāta ha
agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṃkare
- 26
त्रितस्ततो महाभागः कूपस्थो मुनिसत्तमः
आर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर्मुनी
tritastato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥ
ārtanādaṃ tataścakre tau tu śuśruvaturmunī
- 27
तं ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौ
वृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः
taṃ jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāvekatadvitau
vṛkatrāsācca lobhācca samutsṛjya prajagmatuḥ
- 28
भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्याम् उत्सृष्टः स महातपाः
उदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते
bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyām utsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ
udapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte
- 29
त्रित आत्मानम् आलक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृते
निमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन्नरके यथा
trita ātmānam ālakṣya kūpe vīruttṛṇāvṛte
nimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛnnarake yathā
- 30
बुद्ध्या ह्यगणयत्प्राज्ञो मृत्योर्भीतो ह्यसोमपः
सोमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत्
buddhyā hyagaṇayatprājño mṛtyorbhīto hyasomapaḥ
somaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhavet

