66 shlokas
- 1
धृतराष्ट्र उवाच
हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे
मम सैन्यावशिष्टास्ते किम् अकुर्वत संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca
hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire
mama sainyāvaśiṣṭāste kim akurvata saṃjaya
- 2
कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्
दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किम् अकरोत्तदा
kṛtavarmā kṛpaścaiva droṇaputraśca vīryavān
duryodhanaśca mandātmā rājā kim akarottadā
- 3
संजय उवाच
सम्प्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम्
विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः
saṃjaya uvāca
samprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
vidrute śibire śūnye bhṛśodvignāstrayo rathāḥ
- 4
निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां स्वनम्
विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः
स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदम् अभ्ययुः
niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ svanam
vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥ
sthānaṃ nārocayaṃstatra tataste hradam abhyayuḥ
- 5
युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे
हृष्टः पर्यपतद्राजन्दुर्योधनवधेप्सया
yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇe
hṛṣṭaḥ paryapatadrājanduryodhanavadhepsayā
- 6
मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः
यत्नतो ऽन्वेषमाणास्तु नैवापश्यञ्जनाधिपम्
mārgamāṇāstu saṃkruddhāstava putraṃ jayaiṣiṇaḥ
yatnato 'nveṣamāṇāstu naivāpaśyañjanādhipam
- 7
स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिर् अपाक्रमत्
तं ह्रदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया
sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇir apākramat
taṃ hradaṃ prāviśaccāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā
- 8
यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः
ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्सहसैनिकाः
yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ
tataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhansahasainikāḥ
- 9
ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः
संनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः
tataḥ kṛpaśca drauṇiśca kṛtavarmā ca sātvataḥ
saṃniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātāstaṃ hradaṃ śanaiḥ
- 10
ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः
अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तम् अम्भसि
te taṃ hradaṃ samāsādya yatra śete janādhipaḥ
abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptam ambhasi
- 11
राजन्न् उत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम्
जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गम् आप्नुहि
rājann uttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhiryudhiṣṭhiram
jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargam āpnuhi
- 12
तेषाम् अपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया
प्रतिरब्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः
teṣām api balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayā
pratirabdhāśca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭāstatra sainikāḥ
- 13
न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशां पते
अस्माभिर् अभिगुप्तस्य तस्माद् उत्तिष्ठ भारत
na te vegaṃ viṣahituṃ śaktāstava viśāṃ pate
asmābhir abhiguptasya tasmād uttiṣṭha bhārata
- 14
दुर्योधन उवाच
दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तान् ईदृशात्पुरुषक्षयात्
पाण्डुकौरवसंमर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान्
duryodhana uvāca
diṣṭyā paśyāmi vo muktān īdṛśātpuruṣakṣayāt
pāṇḍukauravasaṃmardājjīvamānānnararṣabhān
- 15
विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः
भवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः
उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये
vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ
bhavantaśca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ
udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye
- 16
न त्वेतद् अद्भुतं वीरा यद्वो महद् इदं मनः
अस्मासु च परा भक्तिर्न तु कालः पराक्रमे
na tvetad adbhutaṃ vīrā yadvo mahad idaṃ manaḥ
asmāsu ca parā bhaktirna tu kālaḥ parākrame
- 17
विश्रम्यैकां निशाम् अद्य भवद्भिः सहितो रणे
प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्श्वो न मे ऽस्त्यत्र संशयः
viśramyaikāṃ niśām adya bhavadbhiḥ sahito raṇe
pratiyotsyāmyahaṃ śatrūñśvo na me 'styatra saṃśayaḥ
- 18
संजय उवाच
एवम् उक्तो ऽब्रवीद्द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम्
उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते विजेष्यामो रणे परान्
saṃjaya uvāca
evam ukto 'bravīddrauṇī rājānaṃ yuddhadurmadam
uttiṣṭha rājanbhadraṃ te vijeṣyāmo raṇe parān
- 19
इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च
शपे राजन्यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान्
iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca
śape rājanyathā hyadya nihaniṣyāmi somakān
- 20
मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिं प्राप्नुयां सज्जनोचिताम्
यदीमां रजनीं व्युष्टां न निहन्मि परान्रणे
mā sma yajñakṛtāṃ prītiṃ prāpnuyāṃ sajjanocitām
yadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na nihanmi parānraṇe
- 21
नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्विमोक्ष्ये कवचं विभो
इति सत्यं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप
nāhatvā sarvapāñcālānvimokṣye kavacaṃ vibho
iti satyaṃ bravīmyetattanme śṛṇu janādhipa
- 22
तेषु सम्भाषमाणेषु व्याधास्तं देशम् आययुः
मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया
teṣu sambhāṣamāṇeṣu vyādhāstaṃ deśam āyayuḥ
māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā
- 23
ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः
मांसभारान् उपाजह्रुर्भक्त्या परमया विभो
te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ
māṃsabhārān upājahrurbhaktyā paramayā vibho
- 24
ते तत्र विष्ठितास्तेषां सर्वं तद्वचनं रहः
दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः
te tatra viṣṭhitāsteṣāṃ sarvaṃ tadvacanaṃ rahaḥ
duryodhanavacaścaiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ
- 25
ते ऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे
निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः
te 'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave
nirbandhaṃ paramaṃ cakrustadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ
- 26
तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान्
अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितम् अम्भसि
tāṃstathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathān
ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitam ambhasi
- 27
तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतः
व्याधाभ्यजानन्राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम्
teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaśca salile sataḥ
vyādhābhyajānanrājendra salilasthaṃ suyodhanam
- 28
ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन्सुतं तव
यदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गिताः
te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hyāsansutaṃ tava
yadṛcchopagatāstatra rājānaṃ parimārgitāḥ
- 29
ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद्भाषितं तदा
अन्योन्यम् अब्रुवन्राजन्मृगव्याधाः शनैर् इदम्
tataste pāṇḍuputrasya smṛtvā tadbhāṣitaṃ tadā
anyonyam abruvanrājanmṛgavyādhāḥ śanair idam
- 30
दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः
सुव्यक्तम् इति नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः
duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ
suvyaktam iti naḥ khyāto hrade duryodhano nṛpaḥ

