50 shlokas
- 1
संजय उवाच
एवम् उक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विना
निःश्वस्य दीर्घम् उष्णं च तूष्णीम् आसीद्विशां पते
saṃjaya uvāca
evam uktastato rājā gautamena yaśasvinā
niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tūṣṇīm āsīdviśāṃ pate
- 2
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः
कृपं शारद्वतं वाक्यम् इत्युवाच परंतपः
tato muhūrtaṃ sa dhyātvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ
kṛpaṃ śāradvataṃ vākyam ityuvāca paraṃtapaḥ
- 3
यत्किंचित्सुहृदा वाच्यं तत्सर्वं श्रावितो ह्यहम्
कृतं च भवता सर्वं प्राणान्संत्यज्य युध्यता
yatkiṃcitsuhṛdā vācyaṃ tatsarvaṃ śrāvito hyaham
kṛtaṃ ca bhavatā sarvaṃ prāṇānsaṃtyajya yudhyatā
- 4
गाहमानम् अनीकानि युध्यमानं महारथैः
पाण्डवैर् अतितेजोभिर्लोकस्त्वाम् अनुदृष्टवान्
gāhamānam anīkāni yudhyamānaṃ mahārathaiḥ
pāṇḍavair atitejobhirlokastvām anudṛṣṭavān
- 5
सुहृदा यद् इदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम्
न मां प्रीणाति तत्सर्वं मुमूर्षोर् इव भेषजम्
suhṛdā yad idaṃ vācyaṃ bhavatā śrāvito hyaham
na māṃ prīṇāti tatsarvaṃ mumūrṣor iva bheṣajam
- 6
हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनम् उत्तमम्
उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते
hetukāraṇasaṃyuktaṃ hitaṃ vacanam uttamam
ucyamānaṃ mahābāho na me viprāgrya rocate
- 7
राज्याद्विनिकृतो ऽस्माभिः कथं सो ऽस्मासु विश्वसेत्
अक्षद्यूते च नृपतिर्जितो ऽस्माभिर्महाधनः
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद्भूय एव तु
rājyādvinikṛto 'smābhiḥ kathaṃ so 'smāsu viśvaset
akṣadyūte ca nṛpatirjito 'smābhirmahādhanaḥ
sa kathaṃ mama vākyāni śraddadhyādbhūya eva tu
- 8
तथा दौत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः
प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम्
स च मे वचनं ब्रह्मन्कथम् एवाभिमंस्यते
tathā dautyena samprāptaḥ kṛṣṇaḥ pārthahite rataḥ
pralabdhaśca hṛṣīkeśastacca karma virodhitam
sa ca me vacanaṃ brahmankatham evābhimaṃsyate
- 9
विललाप हि यत्कृष्णा सभामध्ये समेयुषी
न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
vilalāpa hi yatkṛṣṇā sabhāmadhye sameyuṣī
na tanmarṣayate kṛṣṇo na rājyaharaṇaṃ tathā
- 10
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौ
पुरा यच्छ्रुतम् एवासीद् अद्य पश्यामि तत्प्रभो
ekaprāṇāvubhau kṛṣṇāvanyonyaṃ prati saṃhatau
purā yacchrutam evāsīd adya paśyāmi tatprabho
- 11
स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः
कृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत्
svasrīyaṃ ca hataṃ śrutvā duḥkhaṃ svapiti keśavaḥ
kṛtāgaso vayaṃ tasya sa madarthaṃ kathaṃ kṣamet
- 12
अभिमन्योर्विनाशेन न शर्म लभते ऽर्जुनः
स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः
abhimanyorvināśena na śarma labhate 'rjunaḥ
sa kathaṃ maddhite yatnaṃ prakariṣyati yācitaḥ
- 13
मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः
प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत्
madhyamaḥ pāṇḍavastīkṣṇo bhīmaseno mahābalaḥ
pratijñātaṃ ca tenograṃ sa bhajyeta na saṃnamet
- 14
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ
कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ
ubhau tau baddhanistriṃśāvubhau cābaddhakaṅkaṭau
kṛtavairāvubhau vīrau yamāvapi yamopamau
- 15
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह
तौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca kṛtavairau mayā saha
tau kathaṃ maddhite yatnaṃ prakuryātāṃ dvijottama
- 16
दुःशासनेन यत्कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः
duḥśāsanena yatkṛṣṇā ekavastrā rajasvalā
parikliṣṭā sabhāmadhye sarvalokasya paśyataḥ
- 17
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः
न निवारयितुं शक्याः संग्रामात्ते परंतपाः
tathā vivasanāṃ dīnāṃ smarantyadyāpi pāṇḍavāḥ
na nivārayituṃ śakyāḥ saṃgrāmātte paraṃtapāḥ
- 18
यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिता
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणाम् अर्थसिद्धये
स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद्वैरस्य यातना
yadā ca draupadī kṛṣṇā madvināśāya duḥkhitā
ugraṃ tepe tapaḥ kṛṣṇā bhartṝṇām arthasiddhaye
sthaṇḍile nityadā śete yāvadvairasya yātanā
- 19
निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा
कृष्णायाः प्रेष्यवद्भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा
nikṣipya mānaṃ darpaṃ ca vāsudevasahodarā
kṛṣṇāyāḥ preṣyavadbhūtvā śuśrūṣāṃ kurute sadā
- 20
इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथंचन
अभिमन्योर्विनाशेन स संधेयः कथं मया
iti sarvaṃ samunnaddhaṃ na nirvāti kathaṃcana
abhimanyorvināśena sa saṃdheyaḥ kathaṃ mayā
- 21
कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम्
पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यम् अल्पकम्
kathaṃ ca nāma bhuktvemāṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām
pāṇḍavānāṃ prasādena bhuñjīyāṃ rājyam alpakam
- 22
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथा
युधिष्ठिरं कथं पश्चाद् अनुयास्यामि दासवत्
uparyupari rājñāṃ vai jvalito bhāskaro yathā
yudhiṣṭhiraṃ kathaṃ paścād anuyāsyāmi dāsavat
- 23
कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान्दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान्
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम्
kathaṃ bhuktvā svayaṃ bhogāndattvā dāyāṃśca puṣkalān
kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi kṛpaṇaiḥ saha jīvikām
- 24
नाभ्यसूयामि ते वाक्यम् उक्तं स्निग्धं हितं त्वया
न तु संधिम् अहं मन्ये प्राप्तकालं कथंचन
nābhyasūyāmi te vākyam uktaṃ snigdhaṃ hitaṃ tvayā
na tu saṃdhim ahaṃ manye prāptakālaṃ kathaṃcana
- 25
सुनीतम् अनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः
sunītam anupaśyāmi suyuddhena paraṃtapa
nāyaṃ klībayituṃ kālaḥ saṃyoddhuṃ kāla eva naḥ
- 26
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः
प्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम्
iṣṭaṃ me bahubhiryajñairdattā vipreṣu dakṣiṇāḥ
prāptāḥ kramaśrutā vedāḥ śatrūṇāṃ mūrdhni ca sthitam
- 27
भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनः
यातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रम् अनुपालितम्
bhṛtyā me subhṛtāstāta dīnaścābhyuddhṛto janaḥ
yātāni pararāṣṭrāṇi svarāṣṭram anupālitam
- 28
भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया
पितॄणां गतम् आनृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः
bhuktāśca vividhā bhogāstrivargaḥ sevito mayā
pitṝṇāṃ gatam ānṛṇyaṃ kṣatradharmasya cobhayoḥ
- 29
न ध्रुवं सुखम् अस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः
इह कीर्तिर्विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
na dhruvaṃ sukham astīha kuto rājyaṃ kuto yaśaḥ
iha kīrtirvidhātavyā sā ca yuddhena nānyathā
- 30
गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगर्हितम्
अधर्मः सुमहान् एष यच्छय्यामरणं गृहे
gṛhe yatkṣatriyasyāpi nidhanaṃ tadvigarhitam
adharmaḥ sumahān eṣa yacchayyāmaraṇaṃ gṛhe

