44 shlokas
- 1
संजय उवाच
व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्संनह्यन्तां महारथाः
saṃjaya uvāca
vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanastadā
abravīttāvakānsarvānsaṃnahyantāṃ mahārathāḥ
- 2
राज्ञस्तु मतम् आज्ञाय समनह्यत सा चमूः
अयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथापरे
rājñastu matam ājñāya samanahyata sā camūḥ
ayojayanrathāṃstūrṇaṃ paryadhāvaṃstathāpare
- 3
अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः
हयान् आस्तरणोपेतांश्चक्रुर् अन्ये सहस्रशः
akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ
hayān āstaraṇopetāṃścakrur anye sahasraśaḥ
- 4
वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशां पते
बोधनार्थं हि योधानां सैन्यानां चाप्युदीर्यताम्
vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīdviśāṃ pate
bodhanārthaṃ hi yodhānāṃ sainyānāṃ cāpyudīryatām
- 5
ततो बलानि सर्वाणि सेनाशिष्टानि भारत
संनद्धान्येव ददृशुर्मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
tato balāni sarvāṇi senāśiṣṭāni bhārata
saṃnaddhānyeva dadṛśurmṛtyuṃ kṛtvā nivartanam
- 6
शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः
प्रविभज्य बलं सर्वम् अनीकेषु व्यवस्थिताः
śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ
pravibhajya balaṃ sarvam anīkeṣu vyavasthitāḥ
- 7
ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्यो ऽथ सौबलः
tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo 'tha saubalaḥ
- 8
अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदा
न न एकेन योद्धव्यं कथंचिद् अपि पाण्डवैः
anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrire tadā
na na ekena yoddhavyaṃ kathaṃcid api pāṇḍavaiḥ
- 9
यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तम् उत्सृजेत्
स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैः सोपपातकैः
अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः
yo hyekaḥ pāṇḍavairyudhyedyo vā yudhyantam utsṛjet
sa pañcabhirbhavedyuktaḥ pātakaiḥ sopapātakaiḥ
anyonyaṃ parirakṣadbhiryoddhavyaṃ sahitaiśca naḥ
- 10
एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः
मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णम् अभ्यद्रवन्परान्
evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ
madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇam abhyadravanparān
- 11
तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणे
अभ्ययुः कौरवान्सर्वान्योत्स्यमानाः समन्ततः
tathaiva pāṇḍavā rājanvyūhya sainyaṃ mahāraṇe
abhyayuḥ kauravānsarvānyotsyamānāḥ samantataḥ
- 12
तद्बलं भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम्
समुद्धूतार्णवाकारम् उद्धूतरथकुञ्जरम्
tadbalaṃ bharataśreṣṭha kṣubdhārṇavasamasvanam
samuddhūtārṇavākāram uddhūtarathakuñjaram
- 13
धृतराष्ट्र उवाच
द्रोणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे श्रुतम्
पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे
dhṛtarāṣṭra uvāca
droṇasya bhīṣmasya ca vai rādheyasya ca me śrutam
pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me
- 14
कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन संजय
भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम
kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena saṃjaya
bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama
- 15
संजय उवाच
क्षयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम्
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम
saṃjaya uvāca
kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ rathanāgāśvasaṃkṣayam
śṛṇu rājansthiro bhūtvā saṃgrāmaṃ śaṃsato mama
- 16
आशा बलवती राजन्पुत्राणां ते ऽभवत्तदा
हते भीष्मे च द्रोणे च सूतपुत्रे च पातिते
शल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष
āśā balavatī rājanputrāṇāṃ te 'bhavattadā
hate bhīṣme ca droṇe ca sūtaputre ca pātite
śalyaḥ pārthānraṇe sarvānnihaniṣyati māriṣa
- 17
ताम् आशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारत
मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम्
नाथवन्तम् अथात्मानम् अमन्यत सुतस्तव
tām āśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvāsya ca bhārata
madrarājaṃ ca samare samāśritya mahāratham
nāthavantam athātmānam amanyata sutastava
- 18
यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे
तदा राजन्धार्तराष्ट्रान् आविवेश महद्भयम्
yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakrire
tadā rājandhārtarāṣṭrān āviveśa mahadbhayam
- 19
तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान्
व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रम् ऋद्धिमत्
tānsamāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān
vyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadram ṛddhimat
- 20
प्रत्युद्यातो रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान्
विधुन्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम्
pratyudyāto raṇe pārthānmadrarājaḥ pratāpavān
vidhunvankārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram
- 21
रथप्रवरम् आस्थाय सैन्धवाश्वं महारथः
तस्य सीता महाराज रथस्थाशोभयद्रथम्
rathapravaram āsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ
tasya sītā mahārāja rathasthāśobhayadratham
- 22
स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः
तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्
sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥ
tasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut
- 23
प्रयाणे मद्रराजो ऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः
मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः
prayāṇe madrarājo 'bhūnmukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥ
madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiśca durjayaiḥ
- 24
सव्ये ऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः
गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह
savye 'bhūtkṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ
gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiśca yavanaiḥ saha
- 25
अश्वत्थामा पृष्ठतो ऽभूत्काम्बोजैः परिवारितः
दुर्योधनो ऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः
aśvatthāmā pṛṣṭhato 'bhūtkāmbojaiḥ parivāritaḥ
duryodhano 'bhavanmadhye rakṣitaḥ kurupuṃgavaiḥ
- 26
हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः
प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः
hayānīkena mahatā saubalaścāpi saṃvṛtaḥ
prayayau sarvasainyena kaitavyaśca mahārathaḥ
- 27
पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यम् अरिंदमाः
त्रिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यम् उपाद्रवन्
pāṇḍavāśca maheṣvāsā vyūhya sainyam ariṃdamāḥ
tridhā bhūtvā mahārāja tava sainyam upādravan
- 28
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः
शल्यस्य वाहिनीं तूर्णम् अभिदुद्रुवुर् आहवे
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ
śalyasya vāhinīṃ tūrṇam abhidudruvur āhave
- 29
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः
शल्यम् एवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ
tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥ
śalyam evābhidudrāva jighāṃsurbharatarṣabha
- 30
हार्दिक्यं तु महेष्वासम् अर्जुनः शत्रुपूगहा
संशप्तकगणांश्चैव वेगतो ऽभिविदुद्रुवे
hārdikyaṃ tu maheṣvāsam arjunaḥ śatrupūgahā
saṃśaptakagaṇāṃścaiva vegato 'bhividudruve

