26 shlokas
- 1
संजय उवाच
संनिवृत्ते बलौघे तु शाल्वो म्लेच्छगणाधिपः
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः पाण्डूनां सुमहद्बलम्
saṃjaya uvāca
saṃnivṛtte balaughe tu śālvo mlecchagaṇādhipaḥ
abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahadbalam
- 2
आस्थाय सुमहानागं प्रभिन्नं पर्वतोपमम्
दृप्तम् ऐरावतप्रख्यम् अमित्रगणमर्दनम्
āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam
dṛptam airāvataprakhyam amitragaṇamardanam
- 3
यो ऽसौ महाभद्रकुलप्रसूतः सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम्
सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः सदोपवाह्यः समरेषु राजन्
yo 'sau mahābhadrakulaprasūtaḥ supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam
sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ sadopavāhyaḥ samareṣu rājan
- 4
तम् आस्थितो राजवरो बभूव यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते
स तेन नागप्रवरेण राजन्न् अभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान्समन्तात्
शितैः पृषत्कैर्विददार चापि महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः
tam āsthito rājavaro babhūva yathodayasthaḥ savitā kṣapānte
sa tena nāgapravareṇa rājann abhyudyayau pāṇḍusutānsamantāt
śitaiḥ pṛṣatkairvidadāra cāpi mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ
- 5
ततः शरान्वै सृजतो महारणे योधांश्च राजन्नयतो यमाय
नास्यान्तरं ददृशुः स्वे परे वा यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः
tataḥ śarānvai sṛjato mahāraṇe yodhāṃśca rājannayato yamāya
nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ sve pare vā yathā purā vajradharasya daityāḥ
- 6
ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च तम् एव नागं ददृशुः समन्तात्
सहस्रशो वै विचरन्तम् एकं यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे
te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāśca tam eva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāt
sahasraśo vai vicarantam ekaṃ yathā mahendrasya gajaṃ samīpe
- 7
संद्राव्यमाणं तु बलं परेषां परीतकल्पं विबभौ समन्तात्
नैवावतस्थे समरे भृशं भयाद्विमर्दमानं तु परस्परं तदा
saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ parītakalpaṃ vibabhau samantāt
naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayādvimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā
- 8
ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः सा पाण्डवी तेन नराधिपेन
दिशश्चतस्रः सहसा प्रधाविता गजेन्द्रवेगं तम् अपारयन्ती
tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ sā pāṇḍavī tena narādhipena
diśaścatasraḥ sahasā pradhāvitā gajendravegaṃ tam apārayantī
- 9
दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः
अपूजयंस्तत्र नराधिपं तं दध्मुश्च शङ्खाञ्शशिसंनिकाशान्
dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ
apūjayaṃstatra narādhipaṃ taṃ dadhmuśca śaṅkhāñśaśisaṃnikāśān
- 10
श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां हर्षाद्विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः
सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां पाञ्चालपुत्रो न ममर्ष रोषात्
śrutvā ninādaṃ tvatha kauravāṇāṃ harṣādvimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ
senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ pāñcālaputro na mamarṣa roṣāt
- 11
ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय
जम्भो यथा शक्रसमागमे वै नागेन्द्रम् ऐरावणम् इन्द्रवाह्यम्
tatastu taṃ vai dviradaṃ mahātmā pratyudyayau tvaramāṇo jayāya
jambho yathā śakrasamāgame vai nāgendram airāvaṇam indravāhyam
- 12
तम् आपतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा पाञ्चालराजं युधि राजसिंहः
तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं वधाय राजन्द्रुपदात्मजस्य
tam āpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ
taṃ vai dvipaṃ preṣayāmāsa tūrṇaṃ vadhāya rājandrupadātmajasya
- 13
स तं द्विपं सहसाभ्यापतन्तम् अविध्यद् अर्कप्रतिमैः पृषत्कैः
कर्मारधौतैर्निशितैर्ज्वलद्भिर्नाराचमुख्यैस्त्रिभिर् उग्रवेगैः
sa taṃ dvipaṃ sahasābhyāpatantam avidhyad arkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ
karmāradhautairniśitairjvaladbhirnārācamukhyaistribhir ugravegaiḥ
- 14
ततो ऽपरान्पञ्च शितान्महात्मा नाराचमुख्यान्विससर्ज कुम्भे
स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे
tato 'parānpañca śitānmahātmā nārācamukhyānvisasarja kumbhe
sa taistu viddhaḥ paramadvipo raṇe tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve
- 15
तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं विद्राव्यमाणं च निगृह्य शाल्वः
तोत्त्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं पाञ्चालराजस्य रथं प्रदिश्य
taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ
tottrāṅkuśaiḥ preṣayāmāsa tūrṇaṃ pāñcālarājasya rathaṃ pradiśya
- 16
दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रम् एव
गदां प्रगृह्याशु जवेन वीरो भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः
dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ svarathācchīghram eva
gadāṃ pragṛhyāśu javena vīro bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ
- 17
स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य
उत्क्षिप्य हस्तेन तदा महाद्विपो विपोथयामास वसुंधरातले
sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya
utkṣipya hastena tadā mahādvipo vipothayāmāsa vasuṃdharātale
- 18
पाञ्चालराजस्य सुतं स दृष्ट्वा तदार्दितं नागवरेण तेन
तम् अभ्यधावत्सहसा जवेन भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता
pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā tadārditaṃ nāgavareṇa tena
tam abhyadhāvatsahasā javena bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineśca naptā
- 19
शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य तस्याभितो ऽभ्यापततो गजस्य
स संगृहीतो रथिभिर्गजो वै चचाल तैर्वार्यमाणश्च संख्ये
śaraiśca vegaṃ sahasā nigṛhya tasyābhito 'bhyāpatato gajasya
sa saṃgṛhīto rathibhirgajo vai cacāla tairvāryamāṇaśca saṃkhye
- 20
ततः पृषत्कान्प्रववर्ष राजा सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात्
तेनाशुगैर्वध्यमाना रथौघाः प्रदुद्रुवुस्तत्र ततस्तु सर्वे
tataḥ pṛṣatkānpravavarṣa rājā sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt
tenāśugairvadhyamānā rathaughāḥ pradudruvustatra tatastu sarve
- 21
तत्कर्म शाल्वस्य समीक्ष्य सर्वे पाञ्चालमत्स्या नृप सृञ्जयाश्च
हाहाकारैर्नादयन्तः स्म युद्धे द्विपं समन्ताद्रुरुधुर्नराग्र्याः
tatkarma śālvasya samīkṣya sarve pāñcālamatsyā nṛpa sṛñjayāśca
hāhākārairnādayantaḥ sma yuddhe dvipaṃ samantādrurudhurnarāgryāḥ
- 22
पाञ्चालराजस्त्वरितस्तु शूरो गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम्
असंभ्रमं भारत शत्रुघाती जवेन वीरो ऽनुससार नागम्
pāñcālarājastvaritastu śūro gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām
asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī javena vīro 'nusasāra nāgam
- 23
ततो ऽथ नागं धरणीधराभं मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम्
गदां समाविध्य भृशं जघान पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी
tato 'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam
gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna pāñcālarājasya sutastarasvī
- 24
स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य मुखात्प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन्
पपात नागो धरणीधराभः क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाद्रिः
sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya mukhātprabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan
papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ kṣitiprakampāccalito yathādriḥ
- 25
निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये
स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरो जहार भल्लेन शिरः शितेन
nipātyamāne tu tadā gajendre hāhākṛte tava putrasya sainye
sa śālvarājasya śinipravīro jahāra bhallena śiraḥ śitena
- 26
हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन पपात भूमौ सह नागराज्ञा
यथाद्रिशृङ्गं सुमहत्प्रणुन्नं वज्रेण देवाधिपचोदितेन
hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena papāta bhūmau saha nāgarājñā
yathādriśṛṅgaṃ sumahatpraṇunnaṃ vajreṇa devādhipacoditena

